Uroczyste posiedzenie - Sir Jonathan Sacks
Przewodniczący
(DE) Szanowny rabinie, szanowna pani Sacks, panie komisarzu, panie i panowie! To dla mnie wielki zaszczyt i przyjemność powitać Naczelnego Rabina Zjednoczonych Kongregacji Hebrajskich Brytyjskiej Wspólnoty Narodów oraz jego małżonkę w Parlamencie Europejskim w Strasburgu na tym uroczystym posiedzeniu, które stanowi część Europejskiego Roku Dialogu Międzykulturowego 2008. Gorąco witamy w Parlamencie Europejskim, Sir Jonathanie!
(Oklaski)
Jako pierwszy gość zaproszony z okazji roku dialogu międzykulturowego przemawiał podczas naszej sesji plenarnej Wielki Mufti Syrii, szejk Ahmad Badr Al-Din Hassoun. W trakcie tego roku mieliśmy okazję wysłuchać przemówienia Ekumenicznego Patriarchy Konstantynopola, Bartolomeusza I. Dzisiejsze wystąpienie szanownego rabina będzie oznaczało, że wysłuchaliśmy przedstawicieli judaizmu, chrześcijaństwa i islamu.
Każda z tych religii miała swój własny, specjalny wkład w kształtowanie tego, czym się dzisiaj stało społeczeństwo europejskie oraz tego, co je wyróżnia. To samo dotyczy humanizmu i oświecenia. Nawet, jeśli żyjemy w społeczeństwach świeckich, w których istnieje wyraźny rozdział kościoła od państwa, powinniśmy z należytym szacunkiem uznać pozytywną rolę, jaką zorganizowana religia odgrywa w naszych społeczeństwach.
Odnosi się to nie tylko do jej fizycznego wkładu w takie obszary, jak szkolenie, zdrowie i pomoc społeczna, ale również w tym samym stopniu do rozwoju naszej świadomości etycznej oraz do kształtowania naszych wartości. Unia Europejska jest wspólnotą wartości, a najbardziej podstawową z nich jest przyrodzona godność każdego człowieka.
Szanowny rabin jest dobrze znany jako znakomity autor książek i profesor, niezrównany erudyta i jeden z czołowych przedstawicieli wiary żydowskiej na świecie. Często pisze rabin i mówi o niebezpieczeństwie, jakie stanowi odrodzenie antysemityzmu dla naszych społeczeństw.
W zeszłym tygodniu w Parlamencie Europejskim w Brukseli odbyły się szczególne obchody, które zorganizowaliśmy wspólnie z Europejskim Kongresem Żydów, aby upamiętnić 70. rocznicę Nocy Kryształowej. Przy tej okazji wspomniałem, że na nas w Unii Europejskiej spoczywa odpowiedzialność i obowiązek sprzeciwiania się, bez żadnego wyjątku i bez ustępstw, wszelkim formom ekstremizmu, rasizmu, ksenofobii i antysemityzmu oraz obrony demokracji, ochrony praw człowieka i godności ludzkiej na całym świecie.
Szanowny rabinie, w książce rabina zatytułowanej The Dignity of Difference - i tutaj już kończę - która powstała rok po tragicznych wydarzeniach 11 września 2001 roku, zmierzył się rabin z jednym z najbardziej podstawowych pytań dnia dzisiejszego, a mianowicie: czy możemy wszyscy razem żyć w pokoju, a jeśli tak, to jak tego dokonać? Jest to dla mnie wielka przyjemność i zaszczyt, że mogę poprosić Naczelnego Rabina Zjednoczonych Kongregacji Hebrajskich Brytyjskiej Wspólnoty Narodów o zabranie głosu.
(Oklaski)
Sir Jonathan Sacks
Naczelny Rabin Zjednoczonych Kongregacji Hebrajskich Brytyjskiej Wspólnoty Narodów. - Panie przewodniczący, szanowne posłanki i posłowie do Parlamentu Europejskiego! Dziękuję za zaszczyt przemawiania dzisiaj przed państwem, a jeszcze bardziej dziękuję za podjęcie tej ważnej inicjatywy dialogu międzykulturowego. Wyrażam uznanie dla wszystkich państwa, ale w szczególności dla przewodniczącego Hansa-Gerta Pötteringa, mądrego wizjonera, zawsze mającego na względzie godność i potrzeby człowieka. Pragnę - i mam nadzieje, że to będzie dzisiaj moje jedyne naruszenie rozdziału pomiędzy kościołem a państwem, religią a polityką - prosić Boga w mojej modlitwie i błogosławieństwie, aby pobłogosławił wam wszystkim i wszystko, co czynicie. Dziękuję.
Przemawiam jako Żyd pochodzący z najstarszej kultury nieprzerwanie obecnej w Europie. Pragnę rozpocząć od przypomnienia, że cywilizacja europejska narodziła się 2 000 lat temu na drodze dialogu - dialogu pomiędzy dwoma największymi kulturami starożytności: starożytną Grecją i biblijnym Izraelem - Atenami i Jerozolimą. Połączyło je chrześcijaństwo, które jako religia przyszło z Izraela, ale którego święte teksty były spisane po grecku, i to była podstawa dialogu w Europie. Niektóre z najpiękniejszych momentów w historii Europy w ciągu kolejnych 2000 lat były wynikiem dialogu. Wspomnę tylko o trzech z nich.
Pierwszy miał miejsce pomiędzy X a XIII wiekiem w al-Andalus w ramach wielkiego ruchu kulturowego zainicjowanego przez Umajjadów w Hiszpanii. Rozpoczął się od dialogu muzułmanów ze strony takich myślicieli, jak Awerroes, z dziedzictwem filozoficznym Platona i Arystotelesa. Dialog muzułmanów zainspirował myślicieli żydowskich, w tym Mojżesza Majmonidesa, a dialog żydowski zainspirował myślicieli chrześcijańskich, wśród których najbardziej znanym był Tomasz z Akwinu.
Drugi wielki moment dialogu międzykulturowego nastąpił na początku włoskiego renesansu, kiedy młody intelektualista chrześcijański Pico della Mirandola pojechał do Padwy, gdzie spotkał uczonego żydowskiego, rabina Eliasza Delmedigo, który uczył go Biblii hebrajskiej, Talmudu oraz kabały, każdego z tych dzieł w oryginalnym języku. Z tego dialogu narodziło się najsłynniejsze sformułowanie wartości renesansu, mowa Pico O godności człowieka.
Trzecim i najbardziej przejmującym z nich jest dialog pomiędzy chrześcijanami a Żydami po Holokauście, inspirowany przez filozofię dialogu Martina Bubera oraz przez Sobór Watykański II i Nostra Aetate. W rezultacie, po prawie 2 000 lat rozdzielenia i tragedii, dziś Żydzi i chrześcijanie spotykają się jako przyjaciele, darząc się nawzajem szacunkiem.
Ale pragnę powiedzieć więcej. Kiedy czytam Biblię hebrajską, słyszę od samego początku nawoływanie Boga do dialogu. Chcę zwrócić państwa uwagę na dwa ustępy. Nie jestem pewien jak to się uda przekazać w tłumaczeniu, ale mam nadzieję, że każdy kto słucha tłumaczenia też to zrozumie. Chciałbym przedstawić dwa fragmenty z rozdziałów otwierających Biblię, których znaczenie zostało utracone w tłumaczeniu na 2 000 lat.
Pierwszy dotyczy sytuacji, gdy Bóg widzi pierwszego człowieka, odosobnionego i samotnego, i stwarza kobietę. A mężczyzna widząc kobietę po raz pierwszy wypowiada pierwszy wiersz zapisany w Biblii: "Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała. Ta będzie się zwała niewiastą (Aisza), bo ta z mężczyzny (Aisz) została wzięta”. Brzmi to jak bardzo prosty wiersz. Brzmi to nawet dosyć protekcjonalnie, jak gdyby mężczyzna był pierwszym dziełem Boga, a kobieta powstała dopiero po namyśle. Jednakże prawdziwe znaczenie zasadza się w tym, że w Biblii hebrajskiej są dwa słowa określające człowieka, a nie jedno. Jedno z nich to Adam, a drugie to Ais.
W tym wersie, który państwu zacytowałem, po raz pierwszy pojawia się słowo "Aisz” w Biblii. Proszę posłuchać jeszcze raz. "Ta będzie się zwała niewiastą (Aisza), bo ta z mężczyzny (Aisz) została wzięta”. Innymi słowy mężczyzna musi wymówić imię swojej żony zanim nawet pozna swoje własne imię. Muszę powiedzieć "ty” zanim powiem "ja”. Muszę uznać inną osobę, zanim mogę naprawdę zrozumieć siebie.
(Burzliwe oklaski)
To jest pierwsza kwestia, którą porusza Biblia: tożsamość ma naturę dialogu.
Druga pojawia się wkrótce, w pierwszej wielkiej tragedii, której doświadczają pierwsze dzieci człowieka, Kain i Abel. Oczekujemy braterskiej miłości. Zamiast niej jest rywalizacja pomiędzy braćmi, a następnie zabójstwo, bratobójstwo. W środku tej historii w rozdziale IV Księgi Rodzaju znajduje się werset, którego nie da się przetłumaczyć i w każdej angielskiej wersji Biblii, jaką kiedykolwiek czytałem, zamiast tłumaczenia tego wersu pojawia się jego parafraza.
Przetłumaczę go państwu dosłownie i zobaczą państwo dlaczego nikt nie tłumaczy go w ten sposób. Dosłownie w języku hebrajskim brzmi on: "I Kain rzekł do Abla, i zdarzyło się to kiedy byli na polu, że Kain powstał przeciwko Ablowi i zabił go.” Natychmiast państwo widzą dlaczego nie może on być przetłumaczony, ponieważ mówi "i Kain rzekł”, ale nie mówi co powiedział. Zdanie jest niegramatyczne. Składnia została naruszona. Pytanie brzmi dlaczego? Odpowiedź jest jasna: Biblia sygnalizuje w najbardziej dramatyczny sposób, przy pomocy błędu w zdaniu, jak doszło do załamania się rozmowy. Dialog odniósł porażkę. A co czytamy zaraz potem? "I Kain powstał przeciwko swojemu bratu i zabił go”. Czyli prościej: tam gdzie kończą się słowa, zaczyna się przemoc. Dialog jest jedynym sposobem na przezwyciężenie najgorszych aniołów naszej natury.
(Burzliwe oklaski)
Dlatego dialog zaświadcza o podwójnym aspekcie wszystkich relacji ludzkich, niezależnie od tego, czy są one pomiędzy jednostkami, czy pomiędzy krajami, kulturami lub wyznaniami. O tym, co nas łączy z jednej strony i o różnicach między nami z drugiej strony. O tym, co mamy wspólnego i o tym, co jest wyłącznie nasze.
Postaram się to wyłożyć najprościej, jak potrafię. Gdybyśmy byli zupełnie różni, nie moglibyśmy się komunikować, ale gdybyśmy byli zupełnie tacy sami, nie mielibyśmy nic do powiedzenia.
(Oklaski)
I to wszystko, co mam do powiedzenia o dialogu, ale chciałbym dodać, że dialog może nie wystarczać. Proszę zauważyć, że pomiędzy końcem XVIII wieku a 1933 rokiem istniał dialog pomiędzy Żydami a Niemcami, tak jak istniał dialog, a nawet przyjaźń, pomiędzy Hutu a Tutsi w Rwandzie, czy też pomiędzy Serbami a Chorwatami i muzułmanami w Bośni i w Kosowie. Dialog nas przybliża do siebie, ale nie może nas zawsze trzymać razem, podczas gdy inne siły nas rozdzielają.
Dlatego pragnę dodać jeszcze jedno słowo, które odegrało istotną rolę w pojednaniu podzielonych społeczeństw. Tym słowem jest "przymierze”. Odegrało ono główną rolę w polityce europejskiej w XVI i XVII wieku w Szwajcarii, Holandii, Szkocji i Anglii. Przymierze jest częścią kultury amerykańskiej od samego początku do dziś, od umowy Mayflower Compact w 1620 roku do mowy wygłoszonej przez Johna Winthropa na pokładzie Arabelli w 1631 roku, aż do czasów teraźniejszych. Nie wiem co powie Barack Obama w swoim przemówieniu inauguracyjnym, ale albo wspomni koncepcji przymierza, albo do niej nawiąże.
Przymierze jest oczywiście kluczowym słowem w Biblii hebrajskiej z prostego powodu: biblijny Izrael utworzono z 12 plemion, z których każde nalegało na utrzymanie swej odrębnej tożsamości.
Czym jest przymierze? Przymierze nie jest kontraktem. Kontrakt sporządza się na ograniczony okres w określonym celu pomiędzy dwoma lub więcej stronami, z których każda chce odnieść własne korzyści. Przymierze zawiera na czas nieograniczony dwie lub więcej stron, które łączą więzy lojalności i zaufania, aby razem osiągnąć to, czego żadna z nich nie może osiągnąć sama. Kontrakt jest jak umowa; a przymierze jest jak małżeństwo. Kontrakty przynależą do rynku i do państwa, do ekonomii i polityki, które obie stanowią arenę rywalizacji. Przymierza przynależą do rodzin, wspólnot, organizacji charytatywnych, stanowiących arenę współpracy. Kontrakt jest pomiędzy mną a tobą - osobnymi jednostkami - ale przymierze dotyczy nas - bytu zbiorowego. Kontrakt dotyczy interesów; przymierze dotyczy tożsamości. I stąd istotne rozróżnienie, niewystarczająco jasno określone w polityce europejskiej, pomiędzy kontraktem społecznym a przymierzem społecznym: kontrakt społeczny tworzy państwo; przymierze społeczne tworzy społeczeństwo.
(Oklaski)
Można mieć społeczeństwo bez państwa - historia zna takie przypadki - ale czy można mieć państwo bez społeczeństwa, bez czegoś, co skupia ludzi razem? Nie wiem. Można trzymać ludzi razem na różne sposoby: siłą, strachem, tłumiąc różnice kulturowe, oczekując, że wszyscy się dostosują. Ale kiedy decydujemy się na poszanowanie integralności wielu kultur, kiedy respektujemy coś, co ja nazywam - jak przypomniał nam pan przewodniczący - godnością w różnorodności, kiedy to respektujemy, wówczas aby stworzyć społeczeństwo potrzebne jest przymierze.
Przymierze przywraca język współpracy w świecie rywalizacji. Skupia się ono na odpowiedzialności, a nie tylko na prawach. Prawa są niezbędne, ale prawa stwarzają konflikty, których prawa nie są w stanie rozwiązać: prawo do życia przeciwko prawu wyboru; moje prawo do wolności przeciwko twojemu prawu do szacunku. Prawa bez obowiązków to pożyczki wysokiego ryzyka w świecie moralności.
(Burzliwe oklaski)
Przymierze zmusza nas do myślenia o wzajemności. Przymierze mówi do każdego z nas: musimy szanować innych, jeśli oczekujemy od nich, że będą szanować nas; musimy szanować wolność innych, jeśli oni mają szanować naszą. Europa potrzebuje nowego przymierza i dziś należy zacząć nad nim pracę.
(Oklaski)
Dziś, w samym środku kryzysu finansowego i recesji gospodarczej, ponieważ w złych czasach ludzie uświadamiają sobie, że wszyscy dzielimy jeden los.
Prorok Izajasz przewidział dzień, w którym lew i owca będą mieszkać razem. Ten dzień jeszcze nie nadszedł. Chociaż w pewnym zoo, gdzie lew i owca mieszkały razem w tej samej klatce, odwiedzający zapytał właściciela: "Jak pan to robi?” Właściciel odpowiedział: "To łatwe, codziennie potrzebna jest nowa owca!”.
(Śmiech)
Ale był czas, kiedy lew i owca mieszkały razem. Kiedy to było? W arce Noego. A dlaczego tak było? Nie dlatego, że dotarły do Utopii, ale dlatego, że wiedziały, że inaczej oboje utoną.
Drodzy przyjaciele, w zeszły czwartek - sześć dni temu - wraz z arcybiskupem Canterbury stanęliśmy na czele misji przywódców wszystkich wyznań w Wielkiej Brytanii, przywódców społeczności muzułmańskiej, Hindusów, Sikhów, buddystów, wyznawców dżinizmu, zaratustrianizmu i bahaizmu, i razem pojechaliśmy na jeden dzień do Auschwitz. Tam płakaliśmy razem i modliliśmy się razem, wiedząc co się dzieje, gdy brak jest poszanowania dla człowieczeństwa tych, którzy są odmienni od nas.
Bóg dał nam wiele języków i wiele kultur, ale tylko jeden świat, w którym mamy razem mieszkać i który maleje z każdym dniem. My, kraje i kultury Europy, w całej naszej wspaniałej różnorodności, razem możemy stworzyć nowe europejskie przymierze nadziei.
(Izba nagrodziła mówcę owacją na stojąco.)
Przewodniczący
Sir Jonathanie, w imieniu Parlamentu Europejskiego mam zaszczyt podziękować za to ważne przesłanie. Chciałbym podziękować rabinowi za ogromny wkład w dialog międzykulturowy.
Mówił rabin o wzajemnym poszanowaniu oraz uznaniu innych. Myślę, że właśnie tego nauczyliśmy się z naszej historii europejskiej. Powiedział rabin, że jednoczy nas o wiele więcej niż dzieli. To jest zasada - i o tym wspomniał rabin w zakończeniu - naszego europejskiego zaangażowania na rzecz silnej, demokratycznej Unii Europejskiej, która opiera się na poszanowaniu każdego człowieka.
Sir Jonathanie, bardzo dziękuję za znakomite przesłanie. Życzę rabinowi wszystkiego najlepszego, jak również religii, którą rabin reprezentuje, oraz życzę wszystkim religiom pokojowego współistnienia na naszym kontynencie i na świecie. Dziękuję, Sir Jonathanie.
(Oklaski)
