Uitreiking Sacharov-prijs (plechtige vergadering) 
De Voorzitter
. - Zeer geëerde gasten, geachte collega's, vrienden, er zijn dagen dat ik er bijzonder trots op ben dat ik de Voorzitter van het Europees Parlement ben. Vandaag is een van die dagen. Vandaag eren we de winnaars van de Sacharov-prijs 2009, de prijs voor de vrijheid van denken.
Het is een enorme eer om u opnieuw mee te mogen delen dat de Conferentie van voorzitters heeft besloten de prijs toe te kennen aan Oleg Orlov, Sergei Kovalev en Loedmila Aleksejeva, namens Memorial en alle andere mensen die opkomen voor de mensenrechten in Rusland. Ik ben er trots op dat dit een unaniem besluit was.
(Luid en langdurig applaus)
Met deze prijs eren wij, leden van het Europees Parlement, degenen die strijden voor de mensenrechten en nog bij ons zijn, maar we eren ook degenen die in diezelfde strijd hun leven hebben verloren. Natalia Estemirova zou hier vandaag moeten zijn, evenals Anna Politkovskaja. Hun moordenaars moeten nog worden berecht.
(Applaus)
Wij in Europa weten wat de prijs van de vrijheid is en wat de prijs van de vrijheid van denken is. Op 16 december precies 28 jaar geleden werden in de kolenmijn van Wujek stakers vermoord door de Poolse communistische politie, omdat ze streden voor solidariteit ofwel voor de fundamentele mensenrechten en voor waardigheid. Twintig jaar geleden, ook op 16 december, begon in Roemenië een revolutie die meer dan duizend mensen het leven kostte, omdat ze streden voor vrijheid.
Dit gebeurde in landen die nu lid van de Europese Unie zijn, landen die inmiddels bij ons horen. Wij in het Europees Parlement zullen het verleden nooit vergeten. Het is onze plicht om de waarden waar we zo aan hechten te beschermen. In Europa genieten we van onze dagelijkse vrijheid van denken omdat zij het hoogste offer hebben gebracht.
Sergei Kovalev
namens Memorial, winnaar van de Sacharov-prijs 2009. - (oorspronkelijk in het Russisch gesproken) Dames en heren, namens Memorial wil ik het Europees Parlement bedanken voor dit grote eerbetoon: de Sacharov-prijs.
Memorial ziet deze prijs niet alleen als een prijs voor de organisatie: de prijs wordt toegekend aan de hele mensenrechtengemeenschap van Rusland en meer algemeen aan een aanzienlijk deel van de Russische samenleving. Al veertig jaar lang, eerst in de Sovjet-Unie en vervolgens in Rusland, komen voorvechters van de mensenrechten op voor 'Europese' - dat wil zeggen universele - waarden. Deze strijd is altijd tragisch geweest en heeft in de afgelopen jaren de levens geëist van de besten en de meest onbevreesden onder ons. Ik ben er zeker van dat het Europees Parlement bij de toekenning van de Sacharov-prijs in de allereerste plaats hen in gedachten heeft gehad, onze gestorven vrienden en strijdmakkers. Deze prijs behoort hen rechtens toe. En de eerste naam die ik moet noemen is die van Natalia Estemirova, medelid van Memorial, die deze zomer is vermoord in Tsjetsjenië. Ik kan niet verdergaan zonder ook andere namen te nemen: Anna Politkovskaja en Anastasia Baboerova, vermoord in Moskou; etnoloog Nikolai Girenko, doodgeschoten in Sint-Petersburg; Farid Babajev, vermoord in Dagestan, en nog vele anderen - helaas zou ik nog heel lang kunnen doorgaan met deze lijst. Ik wil u verzoeken om op te staan om de nagedachtenis aan deze mensen te eren.
(Het Parlement neemt staande een minuut stilte in acht)
Deze mensen zijn gestorven om van Rusland een echt Europees land te maken, waar het politieke en openbare leven is gebaseerd op het primaat van het leven en de vrijheid van elk individu. Dat betekent dat ze ook zijn gestorven voor Europa, omdat een Europa zonder Rusland niet compleet is.
Ik hoop dat iedereen begrijpt dat wanneer ik het over 'Europese waarden' en 'de Europese politieke cultuur' heb, ik aan die termen geen enkele geografische inhoud toeken of ze vanuit een zeker 'eurocentrisme' bezig, want een politieke cultuur die is gebaseerd op vrijheid en de rechten van individuen belichaamt een universeel systeem van waarden dat even geschikt is voor Europa als voor Afrika, voor Rusland en voor China.
De plechtigheid van vandaag is symbolisch en legt een verbinding tussen de prijs zelf, de dag waarop hij wordt toegekend, degenen die de prijs toekennen en degenen die de prijs ontvangen.
Andrei Sacharov, die twintig jaar geleden is gestorven, was een vooraanstaand voorvechter van de mensenrechten en een vooraanstaand denker. Hij heeft twee belangrijke stellingen geponeerd. De eerste is dat de mensheid alleen een kans heeft om te overleven en zich te ontwikkelen en om de mondiale uitdagingen van deze tijd met succes aan te gaan en wereldvrede en vooruitgang op onze planeet te verwezenlijken wanneer ze erin slaagt om de politieke verdeeldheid en vijandschap achter zich te laten. De tweede is dat de enige betrouwbare steun voor onze inspanningen om de politieke verdeeldheid van de moderne wereld achter ons te laten de mensenrechten zijn, en in de allereerste plaats intellectuele vrijheid.
De Europese Unie, waarvan het Parlement deze prijs heeft ingesteld toen Sacharov nog leefde, is op dit moment misschien het model dat het dichtst bij die toekomstige verenigde mensheid komt waar Andrei Dimitrievitsj Sacharov van droomde.
De laatste tijd zijn Rusland en Europa steeds meer tegenover elkaar komen te staan. In Rusland is het mode geworden om van "de speciale weg van Rusland”, "de speciale spiritualiteit van Rusland” en zelfs "speciale nationale waarden” te spreken. In de Euro-Atlantische wereld hoor je vaak, naast andere, soortgelijke speculatieve denkbeelden, over Rusland spreken als "het buitenbeentje” onder de landen, een land waarvan de politieke ontwikkeling wordt bepaald door zijn geschiedenis en zijn specifieke kenmerken. Wat kan ik hierover zeggen? Rusland heeft, net als elk ander land, zijn eigen manier om het leven te ordenen op basis van universele menselijke fundamenten. Geen enkele natie ter wereld organiseert haar leven aan de hand van ideeën en patronen die volledig van buiten komen, maar de band van Rusland met Europa wordt absoluut niet alleen bepaald door de vraag wie ideeën aan wie ontleent. De vraag kan ook op een andere manier worden gesteld: heeft Rusland iets bijgedragen aan de pan-Europese en universele beschaving die voor onze ogen vorm krijgt? En hier wil ik de unieke bijdrage van Rusland aan de spirituele en politieke vooruitgang van Europa en de mensheid noemen: de sleutelrol die de mensenrechtenbeweging in de Sovjet-Unie heeft gespeeld bij de vorming van de moderne politieke cultuur.
Sacharov heeft al in 1968 nieuwe gedachten ontwikkeld over de rol van de mensenrechten en intellectuele vrijheid in de moderne wereld. Zijn ideeën werden naar de praktijk vertaald door de mensenrechtenorganisaties die waren opgericht door Sovjetdissidenten: in de eerste plaats de groep van Helsinki, die hier vandaag wordt vertegenwoordigd door Loedmila Aleksejeva. Deze organisaties waren de eerste om publiekelijk te verklaren dat fraai klinkende verklaringen over de internationale bescherming van de mensenrechten niet genoeg waren, dat het niet bij verklaringen mocht blijven. We slaagden erin om de mondiale publieke opinie te mobiliseren en de westerse politieke elite werd gedwongen om haar traditioneel pragmatisme te laten varen. Natuurlijk leidde deze ontwikkeling tot een groot aantal nieuwe problemen, die nog steeds niet helemaal zijn opgelost - een voorbeeld is de doctrine van het ingrijpen op humanitaire gronden. Desalniettemin is er in de afgelopen dertig jaar veel bereikt, hoewel er nog veel werk zal moeten worden verzet. De Russische voorvechters van de mensenrechten van de jaren zeventig stonden aan de basis van dit proces, en alleen al om deze reden kan Rusland niet worden geschrapt van de lijst van Europese landen.
In Rusland is de mensenrechtenbeweging in de laatste dertig jaar van de twintigste eeuw meer dan elders synoniem geworden aan burgerschap, en het Russische denken over de mensenrechten heeft zich kunnen ontwikkelen tot de algemeen geldende generalisaties van Sacharov en heeft zelfs de vorm van een nieuwe politieke filosofie aangenomen. Dit houdt verband met de tragische geschiedenis van Rusland in de twintigste eeuw, met de noodzaak om het bloedige en vuile verleden te begrijpen en te verwerken. Waar de Tweede Wereldoorlog de aanzet was voor de politieke modernisering van West-Europa, als logisch vervolg op de relatief korte periode van dominantie van het Duitse naziregime, werd de noodzaak van hervormingen voor de Sovjet-Unie en Rusland gedicteerd door de ervaring van zeventig jaar dominantie van het communistische regime, waarvan de culminatie de terroristische dictatuur van Stalin was. De twee kernelementen van het herrijzende Russische burgerschap waren rechtsbewustzijn en historisch geheugen. De mensenrechtenbeweging positioneerde zichzelf, vanaf het begin, in de eerste plaats als een beweging om het stalinisme uit het publieke, politieke en culturele leven van het land te bannen. In een van de eerste publieke teksten van deze beweging - een folder die werd uitgedeeld door de organisatoren van de historische bijeenkomst van 5 december 1965 voor de verdediging van de wet - werd in dit verband gezegd, op een buitengewoon eenvoudige en beknopte wijze: "Het bloedige verleden roept ons op tot waakzaamheid in het heden”.
In essentie is deze speciale connectie tussen twee componenten van het maatschappelijk bewustzijn - rechtsbewustzijn en historisch geheugen - in haar geheel geërfd door de moderne mensenrechtengemeenschap van Rusland, en misschien ook door het Russische maatschappelijk middenveld als geheel.
Ik denk dat het grote belang dat Sacharov in de laatste jaren en maanden van zijn leven aan Memorial hechtte verband houdt met het feit dat hij dit specifieke aspect duidelijk begreep. In de activiteiten van Memorial zijn deze twee basiselementen van het Russisch publiek bewustzijn samengesmolten tot een geheel.
Ik denk ook dat nu het twintig jaar geleden is dat Sacharov is gestorven, de leden van het Europees Parlement met de keuze van de prijswinnaar dit specifieke aspect gevoeld en begrepen heeft. We herinneren ons allemaal de resolutie over Europees bewustzijn en totalitarisme die het Europees Parlement in april heeft aangenomen. Deze resolutie laat zien, net als de resolutie van de OVSE over de hereniging van een verdeeld Europa die volgde in juli, dat een verenigd Europa de zin en de bedoeling van ons werk begrijpt. Memorial bedankt u voor dit begrip. De absurditeit van de politieke situatie van Rusland van dit moment wordt duidelijk geïllustreerd door het feit dat ons eigen parlement - het parlement van het land dat het meest en het langst van alle landen onder de stalinistische en communistische dictatuur heeft geleden - in plaats van deze resoluties te steunen, ze onmiddellijk als "anti-Russisch” heeft bestempeld!
Hieruit blijkt dat het stalinisme voor Rusland zelfs vandaag nog veel meer is dan een historische episode uit de twintigste eeuw. We hebben een paar jaar van verwarrende en onvolledige politieke vrijheid uit onze handen laten glippen. Het belangrijkste kenmerk van het communistische totalitarisme - de houding om een mens als een wegwerpartikel te beschouwen - is niet uitgewist.
De doelstellingen van het beleid van de staat worden op dezelfde wijze vastgesteld als vroeger, zonder de opinie en de belangen van de burgers van het land in aanmerking te nemen.
De vestiging van een 'imitatiedemocratie' in het tegenwoordige Rusland houdt precies hiermee verband. Alle instituties van een moderne democratie worden resoluut geïmiteerd: een meerpartijensysteem, parlementaire verkiezingen, scheiding der machten, een onafhankelijk rechtsstelsel, onafhankelijke televisiekanalen, enzovoort, maar die imitatiedemocratie, die zich "socialistische democratie” noemt, bestond ook al onder Stalin.
Vandaag de dag heeft de imitatiedemocratie geen grootschalige terreur nodig: er is voldoende publiek bewustzijn en gedrag uit het stalinistische tijdperk behouden gebleven.
Anderzijds wordt de terreur wanneer het nodig is ook gebruikt. In de afgelopen tien jaar zijn in Tsjetsjenië meer dan drieduizend personen 'verdwenen' - dat wil zeggen ontvoerd, gemarteld, zonder vorm van proces geëxecuteerd en god weet waar begraven. In het begin werden deze misdaden gepleegd door vertegenwoordigers van de federale autoriteiten, maar die hebben dit werk 'uitbesteed', om het zo te zeggen, aan lokale veiligheidsstructuren.
Hoeveel Russische veiligheidsfunctionarissen zijn er gestraft voor deze misdaden? Niet meer dan een handjevol. Wie hebben ervoor gezorgd dat ze ter verantwoording zijn geroepen en berecht? In de eerste plaats de voorvechtster van de mensenrechten Natalia Estemirova, de journaliste Anna Politkovskaja, de advocaat Stanislav Markelov. Waar zijn die allemaal gebleven? Ze zijn vermoord.
We zien dat het geweld dat routinematig plaatsvindt in Tsjetsjenië de grenzen van die republiek overschrijdt en zich over het hele land verspreidt. Toch zien we dat er zelfs in die omstandigheden mensen zijn te vinden die zich verzetten tegen een terugkeer naar het verleden. En dat is een basis voor hoop. We begrijpen allemaal dat niemand anders dan Rusland zelf, de Russische bevolking en het maatschappelijk middenveld van Rusland, Rusland op de weg terug naar vrijheid en democratie kan zetten.
Daarbij komt dat de situatie in ons land niet zo duidelijk is als het misschien lijkt voor de oppervlakkige beschouwer. We hebben veel bondgenoten in de samenleving, zowel in de strijd voor de mensenrechten als in de strijd tegen het stalinisme.
Wat kunnen we daarbij verwachten van Europese politici en de Europese publieke opinie? Andrei Dimitrievitsj Sacharov formuleerde deze verwachtingen twintig jaar geleden als volgt: "Mijn land heeft steun en druk nodig”.
Een verenigd Europa heeft mogelijkheden om zo'n standvastig en tegelijkertijd vriendelijk beleid op basis van steun en druk te voeren, maar het maakt daar verre van volledig gebruik van. Ik wil slechts twee voorbeelden noemen.
Het eerste voorbeeld is het werk van het Europees Hof voor de rechten van de mens met betrekking tot klachten van Russische burgers. Alleen al de mogelijkheid dat slachtoffers in Straatsburg in beroep kunnen gaan dwingt de Russische rechtbanken om op een kwalitatief goede en onafhankelijke manier te werk te gaan. Het belangrijkste is dat handhaving van de beslissingen van het Europees Hof de oorzaken van de schending van de mensenrechten zou moeten wegnemen.
In de afgelopen jaren heeft het Europees Hof meer dan honderd beslissingen genomen in 'Tsjetsjeense' zaken, waarbij het ging om ernstige misdrijven van vertegenwoordigers van de staat tegen burgers. Maar wat gebeurt er? Niets. Rusland betaalt de slachtoffer netjes de door het Europees Hof verordende compensatie, als een soort 'straffeloosheidsbelasting', en weigert de misdrijven te onderzoeken en de schuldigen te straffen. Bovendien worden alle generaals die in de beslissingen van het Hof bij naam worden genoemd niet alleen niet berecht, maar zelfs voorgedragen voor bevordering.
En wat gebeurt er wanneer het Comité van ministers van de Raad van Europa wordt opgeroepen om de handhaving van de beslissingen van het Hof te monitoren? In Straatsburg trekken ze hun schouders op en zeggen ze: "Wat kunnen we doen?”, waarna ze er verder het zwijgen toedoen.
Het tweede voorbeeld is meer algemeen van aard en heeft betrekking op de relaties tussen Rusland en de Europese Unie op het gebied van de mensenrechten. Tegenwoordig zijn die bijna teruggebracht tot het feit dat de Europese Unie elke zes maanden overleg met Rusland voert over dit onderwerp. Hoe wordt van deze kans gebruikgemaakt? Ambtenaren, niet van het hoogste niveau, praten een paar uur achter gesloten deuren met elkaar: Europa vraagt naar Tsjetsjenië, Rusland antwoordt met een vraag over Estland of Letland, en ze gaan allebei hun eigen weg tot ze elkaar zes maanden later weer spreken. Russische en internationale niet-gouvernementele organisaties organiseren evenementen in de marge, houden hoorzittingen en presenteren rapporten. In bijeenkomsten met voorvechters van de mensenrechten zucht de vertegenwoordiger van Brussel bedroefd: "Wat kunnen we doen?”, waarna hij of zij er verder het zwijgen toedoet.
Dus wat moet Europa doen ten aanzien van Rusland? Vanuit ons gezichtspunt is het antwoord simpel: Europa moet zich tegenover Rusland op dezelfde manier opstellen als tegenover elk ander Europees land dat bepaalde verplichtingen op zich heeft genomen en de verantwoordelijkheid heeft om die na te komen. Helaas formuleert Europa nog maar zelden aanbevelingen aan Rusland op het gebied van democratie en de mensenrechten, en soms geeft Europa er de voorkeur aan om die onderwerpen helemaal niet te noemen. Het is niet belangrijk waarom dit zo is, of dit nu voorkomt uit een gevoel dat elke inspanning nutteloos is of uit pragmatische overwegingen die verband houden met olie en gas.
Het is de plicht van Europa om er niet het zwijgen toe te doen, maar om steeds weer te herhalen, om er steeds weer aan te herinneren, om respectvol maar gedecideerd te blijven zeggen dat Rusland zijn verplichtingen moet nakomen.
(Applaus)
Natuurlijk bestaan er geen garanties, maar er bestaat ook niet zo veel hoop dat deze oproepen hun doel zullen bereiken. Wanneer we de Russische autoriteiten daar echter niet aan blijven herinneren, zullen ze dat zeker opvatten als toegeeflijkheid. Het van de agenda halen van gevoelige onderwerpen is onmiskenbaar schadelijk voor Rusland. Maar het is evenzeer schadelijk voor Europa, aangezien het schaduwen werpt over de mate waarin de Europese instellingen zijn gecommitteerd aan de Europese waarden.
De prijs die u vandaag toekent wordt toegekend voor de "vrijheid van denken”.
Je zou zeggen: hoe kan denken niet vrij zijn, wie kan de vrijheid van denken inperken, en hoe? Er is een manier waarop dat kan, en dat is door de angst die onderdeel van iemands persoonlijkheid wordt en maakt dat die persoon gaat denken en zelfs voelen zoals van hem of haar wordt verlangd. Mensen zijn niet alleen bang, maar ze vinden een uitweg "in de liefde voor Big Brother”, zoals George Orwell het heeft beschreven. Zo was het toen Rusland Stalin had, zo was het toen Duitsland Hitler had, en dit wordt nu herhaald in Tsjetsjenië onder Ramzan Kadirov. Die angst kan zich verspreiden over Rusland.
Maar wat kan er tegenover angst worden gesteld? Hoe paradoxaal het ook moge klinken, louter en alleen vrijheid van denken. Deze kwaliteit, die Sacharov in ongebruikelijke mate bezat, maakte hem onontvankelijk voor angst. En door naar hem te kijken werden anderen ook van hun angst bevrijd.
De vrijheid van denken ligt ten grondslag aan alle andere vrijheden.
Daarom is het zo toepasselijk dat de Sacharov-prijs wordt toegekend voor "de vrijheid van denken”. We zijn er trots op dat we deze prijs vandaag in ontvangst mogen nemen.
(Het Parlement geeft spreker een staande ovatie.)
(De vergadering wordt om 12.30 uur onderbroken en om 15.00 uur hervat)
