Plechtige vergadering - Sir Jonathan Sacks
Voorzitter
Mijnheer de Opperrabbijn, Jonathan Sacks, mevrouw Sacks, mijnheer de commissaris, geachte collega's, het is mij een grote eer en een groot genoegen om tijdens deze plechtige vergadering van het Europees Parlement te Straatsburg in het kader van het Europees Jaar van de interculturele dialoog 2008, de opperrabbijn van de United Hebrew Congregations of the Commonwealth en zijn echtgenote te mogen begroeten. Hartelijk welkom in het Europees Parlement, Sir Jonathan!
(Applaus)
De eerste gast die in dit jaar van de interculturele dialoog een toespraak hield in de plenaire vergadering van het Parlement, was de grootmoefti van Syrië, Sheikh Ahmad Badr Al-Din Hassoun. Later in het jaar hadden we de gelegenheid om naar een toespraak te luisteren van de Oecumenische Patriarch van Constantinopel, Bartholomäus I. Met uw toespraak van vandaag zullen wij, mijnheer de opperrabbijn, naar vertegenwoordigers van zowel de islam, het christendom als het jodendom hebben geluisterd.
Elk van deze religies heeft op een eigen, bijzondere wijze bijgedragen aan de vorming van de huidige Europese samenleving en van haar onderscheidende kenmerken. Hetzelfde geldt voor het humanisme en de verlichting. Dat we in seculiere maatschappijen leven, waarin kerk en staat duidelijk van elkaar zijn gescheiden, doet niets af aan de positieve rol die de georganiseerde religie in onze maatschappijen speelt.
Daarbij gaat het niet alleen om concrete bijdragen aan onderwijs, gezondheidszorg en sociale dienstverlening, maar eveneens om de ontwikkeling van ons ethisch bewustzijn en de vorming van onze waarden. De Europese Unie is een gemeenschap van waarden; de meest fundamentele waarde is de inherente waardigheid van elke mens.
Mijnheer de opperrabbijn, u staat alom bekend als een groot auteur en professor, als een onovertroffen wetenschapper en een van s' werelds meest vooraanstaande vertegenwoordigers van het jodendom. U hebt vaak geschreven en gesproken over het gevaar dat een wederopleving van het antisemitisme voor onze maatschappijen betekent.
Afgelopen week hebben we in het Europees Parlement in Brussel tijdens een heel bijzondere plechtigheid, die we samen met het Europees Joodse Congres hadden georganiseerd, de zeventigste verjaardag van de pogromnacht herdacht. Bij die gelegenheid heb ik erop gewezen dat wij in de Europese Unie de verantwoordelijkheid en de plicht hebben om ons zonder voorbehoud en zonder enige vorm van concessie te verzetten tegen elke vorm van extremisme, racisme, xenofobie en antisemitisme, en de democratie, de mensenrechten en de menselijke waardigheid wereldwijd te verdedigen.
Mijnheer de opperrabbijn, in uw boek "The Dignity of Difference" - en hiermee zal ik afsluiten - dat u een jaar na de verschrikkelijke gebeurtenissen van 11 september 2001 heeft geschreven, probeert u een antwoord te formuleren op een van de meest essentiële vragen van deze tijd: kunnen we allemaal vreedzaam samenleven, en zo ja, hoe? Ik heb nu het genoegen en de eer om u, de opperrabbijn van de United Hebrew Congregations of the Commonwealth, het woord te mogen geven.
(Applaus)
Sir Jonathan Sacks
Mijnheer de Voorzitter, geachte afgevaardigden van het Europees Parlement, ik dank u voor het voorrecht om u vandaag toe te mogen spreken, en ik dank u nog meer voor het essentiële initiatief dat u hebt genomen tot de organisatie van de interculturele dialoog. U wil u allen eer betuigen, maar in het bijzonder uw visionaire, wijze en diep humane Voorzitter, Hans-Gert Pöttering. Mag ik, in wat vandaag hopelijk de enige keer zal zijn dat ik de scheiding tussen kerk en staat, religie en politiek schend, voor u bidden en u mijn zegen geven; moge God u allen en voor alles wat u doet, zegenen. Dank u.
Ik spreek als jood vanuit de oudste, continue culturele aanwezigheid in Europa. Ik wil beginnen door ons er aan te herinneren dat de Europese beschaving 2 000 jaar geleden is ontstaan uit een dialoog, uit een dialoog tussen de twee grootste culturen uit de oudheid: het oude Griekenland en het Bijbelse Israël - Athene en Jeruzalem. Deze culturen werden samengebracht door het christendom, waarvan de religie uit Israël kwam, maar waarvan de heilige teksten in het Grieks waren gesteld, en dat was de ontstaansdialoog van Europa. Enkele van de grootste momenten uit de Europese geschiedenis in de tussenliggende 2000 jaar waren het gevolg van dialoog. Ik zal er slechts drie noemen.
Het eerste moment plaats zich tussen de tiende en dertiende eeuw in al-Andalus, in de grote culturele beweging die op gang werd gebracht door de Umayyads in Spanje. Het begon met een islamitische dialoog door denkers als Averroës met de filosofische erfenis van Plato en Aristoteles. De islamitische dialoog inspireerde joodse denkers als Moses Maimonides en de joodse dialoog inspireerde christelijke denkers, waarvan Thomas van Aquino de bekendste was.
Het tweede grote moment van interculturele dialoog plaatst zich aan het begin van de Italiaanse renaissance, toen een jonge christelijke intellectueel, Pico della Mirandola, naar Padua reisde, waar hij een joodse geleerde ontmoette, rabbijn Elijah Delmedigo, die hem de Hebreeuwse Bijbel, de Talmud en de Kabbala leerde in hun oorspronkelijke talen. Uit die dialoog ontstond de beroemdste verklaring van waarden in de renaissance: Pico's Oratie over menselijke waardigheid.
Het derde en meest aangrijpende punt was de dialoog tussen christenen en joden na de Holocaust, geïnspireerd door de filosofie van de dialoog van Martin Buber en door het Vaticaan II en Nostra Aetate. Het resultaat hiervan is dat vandaag de dag, na bijna 2 000 jaar vervreemding en tragedie, joden en christenen elkaar als vrienden met wederzijds respect bejegenen.
Ik wil echter meer dan dit zeggen. Wanneer ik de Hebreeuwse Bijbel lees, hoor ik vanaf het begin Gods oproep tot dialoog. Ik wil de aandacht op twee passages vestigen. Ik weet niet zeker hoe dit in de vertaling overkomt, dus ik hoop dat iedereen die naar mij luistert in een vertaling, het zal begrijpen. Ik wil de aandacht vestigen op twee passages in de openingshoofdstukken van de Bijbel, waarvan de betekenis al 2 000 jaar verloren is gegaan in de vertaling.
In de eerste passage ziet God dat de eerste man geïsoleerd is en alleen, en Hij creëert de vrouw. En de man, die voor het eerst een vrouw ziet, uit het eerste gedicht in de Bijbel: 'Dit is been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees. Ze zal Aisha worden genoemd, vrouw, want ze is afkomstig van Aish, man'. Nu klinkt dit als een eenvoudig gedicht; het klinkt zelfs nogal neerbuigend, alsof de man de eerste creatie was en de vrouw slechts een latere toevoeging, maar de echte betekenis ligt in het feit dat het Bijbelse Hebreeuws twee woorden heeft voor man, niet één: het ene is Adam en het andere is Aish.
In dit vers, dat ik zojuist citeerde, komt voor het eerst het woord 'Aish' voor in de Bijbel. Luistert u nog eens: 'Ze zal Aisha worden genoemd, want ze is afkomstig van Aish'. Met andere woorden, de man moet de naam van zijn vrouw uitspreken voordat hij zelfs maar zijn eigen naam kent; ik moet 'jij' zeggen voordat ik 'ik' kan zeggen en ik moet de ander erkennen voordat ik mijzelf werkelijk kan begrijpen.
(Luid applaus)
Dat is het eerste uitspraak die de Bijbel doet: identiteit is dialogisch.
De tweede uitspraak komt hier vlak na, in de eerste grote tragedie die de eerste mensenkinderen Kaïn en Abel overkomt. We verwachten broederliefde, maar in plaats daarvan is er rivaliteit tussen de broers, vervolgens moord. De kern van dit verhaal in Genesis, hoofdstuk IV, bevat een vers dat onmogelijk te vertalen is. In geen enkele Engelse bijbel die ik ooit heb gelezen, is het vers vertaald maar enkel geparafraseerd.
Ik zal het nu letterlijk vertalen en dan zult u zien waarom niemand het ooit zo vertaalt. Letterlijk betekent het Hebreeuws het volgende: 'En Kaïn zei tot Abel, en het gebeurde dat, toen zij in het veld waren, Kaïn zich tegen Abel richtte en hem doodde.' U ziet onmiddellijk waarom dit niet vertaald kan worden omdat er staat 'en Kaïn zei' maar er staat niet wat hij zei. De zin is grammaticaal onjuist; de syntaxis is verbroken, en de vraag is, waarom? Het antwoord is duidelijk: de Bijbel geeft op de meest dramatische manier, met een afgebroken zin, aan hoe de conversatie stokte, hoe de dialoog tekortschoot. En wat lezen we hier onmiddellijk na? 'Kaïn richtte zich tegen Abel en doodde hem'. Eenvoudig gezegd: waar woorden eindigen, begint geweld. Dialoog is de enige manier om de slechte engelen in onze natuur te verslaan.
(Luid applaus)
De dialoog weerspiegelt dan ook het dubbele aspect van alle menselijke betrekkingen, of het nu gaat om betrekkingen tussen mensen, landen, culturen of geloofsovertuigingen: onze gemeenschappelijke kenmerken enerzijds en onze verschillen anderzijds, wat we gemeenschappelijk hebben en wat uniek van ons is.
Laat ik het zo eenvoudig mogelijk stellen: als we volledig verschillend waren, zouden we niet met elkaar kunnen communiceren, maar als we volledig hetzelfde waren, zouden we elkaar niets te zeggen hebben.
(Applaus)
Dat is alles wat ik over dialoog wil zeggen, maar ik wil hier aan toevoegen dat dialoog wellicht niet voldoende is, want tussen het eind van de achttiende eeuw en 1933 was er een dialoog tussen joden en Duitsers, net zoals er een dialoog en zelfs vriendschap was tussen Hutu's en Tutsi's in Rwanda, of tussen Serviërs en Kroaten en moslims in Bosnië en Kosovo. Dialoog brengt ons samen, maar het kan ons niet altijd samenhouden als andere krachten ons uit elkaar drijven.
Daarom wil ik hier nog een ander woord aan toevoegen, dat een belangrijk aandeel heeft gehad in het helen van verdeelde maatschappijen: dit woord is 'verbond'. Het speelde een belangrijke rol in de Europese politiek in de zestiende en zeventiende eeuw in Zwitserland, Nederland, Schotland en in Engeland. Het verbond maakt deel uit van de Amerikaanse cultuur, vanaf het allereerste begin tot vandaag, van het Mayflower Compact in 1620, tot de rede van John Winthrop aan boord van de Arabella in 1631, tot helemaal in het heden. Ik weet niet wat Barack Obama zal zeggen tijdens zijn inaugurele rede maar hij zal het concept van een verbond noemen of er indirect naar verwijzen.
Verbond is uiteraard een belangrijk woord in de Hebreeuwse Bijbel om de eenvoudige reden dat Israël werd gevormd uit twaalf verschillende stammen, en elke stam stond op het behoud van zijn eigen identiteit.
Wat is een verbond? Een verbond is geen contract. Een contract wordt voor een beperkte periode gesloten, met een specifiek doel, tussen twee of meer partijen, en elke partij streeft zijn eigen voordeel na. Een verbond wordt voor een onbepaalde periode gesloten tussen twee of meer partijen die elkaar vinden in een band van loyaliteit en vertrouwen om samen te bereiken wat ze afzonderlijk niet kunnen bereiken. Een contract is als een overeenkomst, een verbond is als een huwelijk. Contracten horen bij de markt en de staat, bij economie en politiek; beide zijn concurrentiegebieden. Verbonden horen bij families, gemeenschappen, liefdadigheid; dit zijn samenwerkingsgebieden. Een contract gaat over u en mij, over afzonderlijke mensen, maar een verbond gaat over ons, een collectief behoren. Een contract gaat over belangen, een verbond over identiteit, en daar ligt dan ook het essentiële verschil - dat niet duidelijk genoeg uit de verf komt in de Europese politiek - tussen een sociaal contract en een sociaal verbond: een sociaal contract creëert een staat, een sociaal verbond creëert een samenleving.
(Applaus)
Een samenleving kan bestaan zonder een staat, dat is meermalen voorgekomen in de geschiedenis, maar kan een staat ook bestaan zonder een samenleving, zonder iets dat de mensen bindt? Ik weet het niet. Je kunt mensen op verschillende manieren bij elkaar houden: met geweld, door angst, door culturele verschillen te onderdrukken, door van iedereen te verwachten dat men zich schikt, maar wanneer men er voor kiest om de integriteit van vele culturen te respecteren, wanneer men kiest voor het eerbiedigen van wat ik de waardigheid van het verschil noem en waaraan de Voorzitter ons herinnerde, wanneer men dat eerbiedigt, dan heeft men een verbond nodig om een samenleving te creëren.
Een verbond brengt de taal van de samenwerking terug in de wereld van de concurrentie. Een verbond richt zich op verantwoordelijkheden, en niet alleen maar op rechten. Rechten zijn essentieel, maar rechten creëren conflicten die niet door rechten kunnen worden opgelost: het recht op leven tegenover het recht op keuzevrijheid; mijn recht op vrijheid tegenover uw recht op respect. Rechten zonder verantwoordelijkheden zijn de rommelhypotheken van de morele wereld.
(Luid applaus)
Een verbond zet ons ertoe aan na te denken over wederkerigheid. Een verbond zegt tegen eenieder van ons: we moeten anderen respecteren als we van anderen verwachten dat zij ons respecteren; we moeten de vrijheid van anderen eerbiedigen als we willen dat zij onze vrijheid eerbiedigen. Europa heeft een nieuw verbond nodig en de tijd om daarmee te beginnen is nu aangebroken.
(Applaus)
Nu, te midden van de financiële crisis en economische recessie, omdat mensen zich in slechte tijden er van bewust worden dat wij allemaal een lotsbestemming delen.
De profeet Jesaja voorzag een dag waarop de leeuw en het lam zouden samenleven. Dat is nog niet gebeurd, maar er was wel een dierentuin waarin een leeuw en een lam samen in dezelfde kooi leefden. Een bezoeker vroeg aan de eigenaar van de dierentuin: 'Hoe krijgt u dit voor elkaar?' De eigenaar van de dierentuin zei: 'Het is gemakkelijk, je hebt alleen maar elke dag een nieuw lam nodig!'
(Gelach)
Maar er is een tijd geweest dat de leeuw en het lam wel samenleefden. Waar? Op de Ark van Noach. En waarom? Niet omdat ze Utopia hadden bereikt, maar omdat ze wisten dat ze anders allebei zouden verdrinken.
Mijn vrienden, afgelopen donderdag, zes dagen geleden, hebben de Aartsbisschop van Canterbury en ik een missie geleid van de leiders van alle geloven in Groot-Brittannië, van de moslimgemeenschap, de hindoes, de sikhs, de boeddhisten, de janai, de volgelingen van Zarathoestra en de baha'i. Wij zijn samen naar Auschwitz gereisd en hebben daar een dag doorgebracht. Samen hebben wij daar gehuild, en samen hebben we daarna gebeden, wel wetende wat er gebeurt als we de humaniteit van mensen die anders zijn dan wij, niet respecteren.
God heeft ons vele talen en culturen gegeven, maar slechts één wereld waarin we samen moeten leven, en deze wereld wordt elke dag kleiner. Misschien kunnen wij, de landen en culturen van Europa, in al onze glorieuze diversiteit, samen een nieuw Europees verbond van hoop schrijven.
(Het Parlement geeft de spreker een staande ovatie.)
De Voorzitter
Sir Jonathan, ik voel mij vereerd dat ik u namens het Europees Parlement mag bedanken voor uw belangrijke boodschap. Ik wil u bedanken voor uw grote bijdrage aan de interculturele dialoog.
U sprak over het wederzijds respect en de erkenning van anderen. Ik denk dat dit hetgeen is wat we hebben geleerd van de Europese geschiedenis. U hebt gezegd dat wat ons verenigt meer is dan wat ons verdeelt. Dit is het beginsel - en u bent hiermee geëindigd - van onze Europese inzet voor een sterke, democratische Europese Unie die is gebaseerd op de waardigheid van elke mens.
Sir Jonathan, dank u voor uw belangrijke boodschap. Ik wens u, de religie die u vertegenwoordigt en het vreedzaam samenleven van alle religies in ons werelddeel en in de wereld het allerbeste. Dank u wel, Sir Jonathan.
(Applaus)
