Opstellen van profielen, met name op basis van etnische afstamming en ras, in het kader van de bestrijding van terrorisme, rechtshandhaving, immigratie, douane- en grenscontrole (debat) 
De Voorzitter
Aan de orde is het verslag van Sarah Ludford, namens de Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken, houdende een aanbeveling aan de Raad betreffende het vraagstuk van het opstellen van profielen, met name op basis van etnische afstamming en ras, in het kader van de bestrijding van terrorisme, rechtshandhaving, immigratie, douane- en grenscontrole.
Sarah Ludford
rapporteur. - (EN) Mevrouw de Voorzitter, in het afgelopen decennium zijn er wetten en praktijken gekomen die het mogelijk maken grote hoeveelheden persoonsgegevens op te slaan en uit te wisselen. De EU zelf stelt momenteel een aantal maatregelen voor die het opstellen van profielen moeten vergemakkelijken, een techniek waarbij uit diverse bronnen gegevens worden verzameld om zo een soort mal te maken voor mensen met "verdachte" kenmerken, gedragspatronen of personen waar ze mee omgaan, en die verder moeten worden gescreend als zijnde waarschijnlijke plegers van misdaden of terroristische activiteiten.
Er heeft ook een verschuiving plaatsgevonden naar politiewerk waarbij een voorspellende en preventieve aanpak wordt gehanteerd die in bepaalde omstandigheden weliswaar waardevol kan zijn, maar ook kan leiden tot repressieve maatregelen tegen onschuldige mensen als gevolg van stereotypering, vaak op basis van ras of zelfs godsdienst.
Wat mij verontrust bij het opstellen van profielen en datamining is het feit dat zij afwijken van de algemene regel dat besluiten inzake de rechtshandhaving gebaseerd moeten zijn op het persoonlijk gedrag van het individu. Het gevaar bestaat dat onschuldige mensen worden blootgesteld aan willekeurige aanhoudingen, ondervragingen of reisbeperkingen. Als het stempel "interessant" op deze mensen vervolgens niet direct wordt verwijderd, zouden er beperkingen op langere termijn kunnen volgen zoals het weigeren van een visum en toegang, een verbod op werk of zelfs arrestatie en vrijheidsbeperkende maatregelen.
In een wereld waarin internationaal steeds meer gegevens worden uitgewisseld, zou het feit dat iemand wordt bestempeld als zijnde van belang in het kader van de veiligheid of het politiewerk en dat dit vervolgens niet wordt gecorrigeerd, niet alleen hinderlijke of dure, maar zelfs verschrikkelijke gevolgen kunnen hebben. Denkt u maar aan Maher Arrar, de op een martelvlucht gezette Canadese staatsburger - op wiens afschuwelijke ervaringen de film Rendition is gebaseerd -, die werd opgepakt omdat er profielen waren opgesteld van bekenden van zijn broer; hoewel hijzelf niets verdachts had gedaan, heeft hij toch zeven maanden in een Syrische martelgevangenis doorgebracht.
Mijn hartelijke dank gaat uit naar de schaduwrapporteurs, die een grote bijdrage hebben geleverd aan het voor u liggende verslag. Het schetst de normen op het gebied van de mensenrechten, gegevensbescherming en non-discriminatie in een poging het opstellen van profielen altijd aan de volgende twee grondbeginselen te laten voldoen, namelijk dat repressieve consequenties gebaseerd zijn op individueel gedrag en dat het beginsel van gelijkheid voor de wet wordt gerespecteerd.
Aan het opstellen van profielen kleven niet altijd juridische bezwaren. Zo kennen we ze allemaal wel: de thrillers waarin een psycholoog een crimineel profiel moet opstellen van een vermoedelijke moordenaar; en als een getuige met een duidelijke beschrijving ofwel het volgende profiel komt van bijvoorbeeld een bankovervaller: blanke man, circa dertig jaar, zou het onzinnig zijn om een Aziatische vrouw van ongeveer vijftig jaar te arresteren.
Het grootste risico van het opstellen van profielen is dat dit gebeurt op basis van etnische afstamming of ras. Als een politieagent louter op basis hiervan besluit iemand aan te houden, te fouilleren of te arresteren, dan hebben we het hier over gemakzuchtige en misplaatste stereotypering, die neerkomt op onwettige discriminatie van minderheden.
Er zijn grote zorgen over het feit dat de Roma op deze manier tot slachtoffer worden gemaakt. In mijn eigen stad, Londen, heeft de impact op jonge zwarte mannen geleid tot strengere richtsnoeren en waarborgen - die het inlichtingengestuurde onderzoek van misdaden echter geenszins in de weg mogen staan.
Afgezien van de vraagtekens bij de legitimiteit, heb ik grote twijfels over de doeltreffendheid van het opstellen van profielen. Het blijven uitkijken naar verdachte mensen op basis van uiterlijke kenmerken of gedrag kan afleiden van de zoektocht naar degenen die echt gevaarlijk zijn. Er is ook een risico dat de echte criminelen zich aanpassen aan het profiel door onschuldig uitziende mensen te gebruiken als bolletjesslikkers of plegers van zelfmoordaanslagen of door andere reisroutes te gebruiken dan de gecontroleerde.
Bij de bestrijding van terrorisme richt de aandacht zich nu vooral op Aziaten, met name die van Pakistaanse origine. 32 procent van de Britse moslims geeft aan op vliegvelden te worden gediscrimineerd. Er is een groot risico dat we deze mensen van ons vervreemden en dat zij vervolgens niet meer meewerken met de politie en uiteindelijk de veiligheid ondermijnen.
In dit verslag wordt derhalve gehamerd op de conformiteit van de Europese of nationale wetgeving inzake het opstellen van profielen met de bestaande Europese wetgeving en internationale verdragen. Indien mogelijk moeten alle waarborgen voor het opstellen van profielen worden samengevoegd in één enkel rechtsinstrument.
Naast de juridische beoordeling moeten de evenredigheid en doeltreffendheid van het opstellen van profielen nader worden bestudeerd. Het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten en de Europese toezichthouder voor gegevensbescherming zouden hierbij, in hun respectievelijke hoedanigheid, een sleutelrol moeten spelen.
Tot slot moet er een samenhangend en rechtvaardig juridisch kader worden vastgesteld als we het opstellen van profielen op een rechtmatige en eerlijke manier willen inzetten om de veiligheid in stand te helpen houden.
László Kovács
lid van de Commissie. - (EN) Mevrouw de Voorzitter, namens de Commissie verwelkom ik dit initiatief van het Parlement om op Europees vlak de aandacht te vestigen op het vraagstuk van het opstellen van profielen, met name op basis van etnische afstamming en ras, in het kader van de bestrijding van terrorisme, rechtshandhaving, immigratie en douane- en grenscontrole.
Het verslag-Ludford vormt een uitstekend platform voor de verdere aanpak van deze kwestie en wel doordat het een brede discussie op gang brengt en suggesties doet voor de oplossing van dit probleem. Ik wijs erop dat de al bestaande wetgeving op het gebied van gegevensbescherming een hoge mate van bescherming van persoonsgegevens garandeert - ook van gevoelige gegevens zoals informatie over etnische afstamming of ras - en van toepassing is ongeacht de gebruikte technologie. Het moge dan ook duidelijk zijn dat de algemene beginselen op het gebied van gegevensbescherming ook gelden voor het opstellen van profielen als een manier van gegevensverwerking.
De Commissie is er vast van overtuigd dat het ongerechtvaardigde of onnodige opstellen van etnische profielen een oneerlijke en verboden praktijk is, zelfs wanneer dit gebeurt voor rechtshandhavingsdoeleinden of in verband met immigratie en douane- en grenscontrole, en strijdig is met de fundamentele waarden van de Europese Unie.
Volgens belangrijke, door de Commissie voorgestelde instrumenten - zoals de Schengengrenscode, Eurodac, SIS en VIS - is het aanwenden van technieken voor het ongerechtvaardigde opstellen van etnische profielen niet toegestaan. Wat bijvoorbeeld de grenscontroles betreft, is in artikel 6 van de Schengengrenscode vastgesteld dat de grenswachters de grenscontroles uitvoeren zonder discriminatie van personen op grond van hun ras of etnische oorsprong, godsdienst of overtuiging.
Ik wijs ook op de activiteiten van het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten op dit gebied. Dit Bureau staat op het punt een handboek goede praktijken uit te brengen voor de bestrijding en preventie van het opstellen van etnische profielen. De Commissie steunt de opname in het werkprogramma van het Bureau voor 2010 van gezamenlijke training met Frontex, waar dit handboek gebruikt zou kunnen worden. Ook steunt zij de opname in ditzelfde werkprogramma van een project betreffende de uitvoering van artikel 6 van de Schengengrenscode dat gericht is op gegevensverzameling.
Tot slot verwelkomt de Commissie het gisteren verschenen rapport over het onderzoek naar minderheden en discriminatie (EU-MIDIS). De secties over rechtshandhaving en grenscontrole verschaffen ons nadere en recente gegevens inzake ervaringen met het opstellen van etnische profielen. De Commissie zal uiteraard goed kijken naar de resultaten van het EU-MIDIS-onderzoek, waarvan gedurende het jaar steeds een hoofdstuk zal worden gepubliceerd. We kunnen nu echter al concluderen dat racisme en xenofobie nog steeds bestaan in de Europese Unie en dat zij een rol spelen in het leven van etnische minderheden.
De Commissie is het met het ontwerpverslag eens dat de verwerking van gegevens voor statistische doeleinden, inclusief informatie betreffende etnische afstamming, ras of afkomst, gebruikt zou kunnen worden om indirecte discriminatie of ongerechtvaardigde praktijken op het gebied van rechtshandhaving vast te stellen. Dit aspect moet echter goed worden bestudeerd. De Commissie buigt zich derhalve over de mogelijkheid om de Groep Gegevensbescherming Artikel 29 te verzoeken een advies op te stellen over de verwerking van persoonsgegevens voor statistische doeleinden, inclusief informatie betreffende etnische afstamming, ras of afkomst.
Daarnaast volgt de Commissie de werkzaamheden van de Raad van Europa aan de ontwerpaanbeveling over het opstellen van profielen op de voet. De Commissie staat op het punt de Raad te verzoeken een mandaat goed te keuren om over deze ontwerpaanbeveling te onderhandelen.
Wat de noodzaak betreft van een juridisch kader waarin een definitie wordt gegeven van het opstellen van profielen, acht de Commissie de relevante EU-wetgeving op het gebied van grensbeheer en gegevensbescherming toereikend voor de bescherming van de grondrechten. Sterker nog, uit hoofde van deze wetgeving moet iedere gegevensverwerkende handeling een specifieke, erkende rechtsgrond hebben en met name de beginselen van noodzaak, evenredigheid, doelbinding en accuratesse respecteren. Er is sprake van supervisie door onafhankelijke overheden. Het kader omvat momenteel ook strenge regels voor de verwerking van gevoelige persoonsgegevens of geautomatiseerde besluiten. Al deze beginselen zijn tevens van toepassing op het opstellen van profielen als een manier om persoonsgegevens te verwerken.
De Commissie is - net zoals ik dat persoonlijk ben - vastbesloten alle door de Verdragen verleende bevoegdheden ten volle te benutten om racisme en xenofobie te bestrijden, dus ook racisme van de kant van overheden. De Commissie is vastberaden ons beleid ter bestrijding van racisme en xenofobie in het Stockholm-kader te versterken, waarbij ook de kwestie van het opstellen van etnische profielen zou moeten worden aangepakt.
Namens de Commissie verwelkom ik nogmaals het ontwerpverslag en ik verheug mij op de aanneming ervan tijdens de plenaire vergadering van morgen.
Claude Moraes
namens de PSE-Fractie. - (EN) Mevrouw de Voorzitter, als socialisten steunen wij dit verslag ten volle en hebben wij er een bijdrage aan geleverd omdat dit volgens ons de eerste keer is in dit Parlement dat er een goed politiek, juridisch en moreel debat is gevoerd over het opstellen van etnische profielen en de gevolgen ervan voor gewone mensen.
Wij vinden dat er lange tijd geen aandacht is besteed aan de kwesties van het opstellen van voorspellende profielen en datamining en ik ben bijzonder ingenomen met de positieve benadering van de Commissie, die erin bestaat deze kwestie te erkennen en te onderkennen dat het opstellen van etnische profielen kan resulteren in indirecte discriminatie.
De socialisten hopen dat, als dit verslag morgen wordt aangenomen en naar aanleiding van de verwachte aanbeveling van de Raad van Europa over het opstellen van profielen, de politieke impuls sterk genoeg zal zijn om dit onderwerp op de hoogste niveaus te behandelen. Waarom? Voor mijn kiesdistrict Londen en voor mijzelf persoonlijk, kan ik zeggen dat ik weet wat het opstellen van etnische profielen betekent. Het betekent regelmatig te worden aangehouden en gefouilleerd op basis van uiterlijk in plaats van dat dit gebeurt aan de hand van goed, inlichtingengestuurd politiewerk en volgens de juiste procedures.
Op deze manier is het opstellen van profielen weggegooid geld. Er worden noch terroristen mee gepakt, noch criminelen. Wel is het indirect of direct gericht op kwetsbare personen, mensen met een zogenaamd verkeerde etnische achtergrond.
We moeten ons realiseren dat dit kan leiden tot visitaties en andere gesignaleerde misstanden. Dit verslag is een belangrijke stap vooruit bij de bescherming van mensen tegen iets dat tot nu toe een non-issue was, die nu gelukkig door Sarah Ludford in het Parlement aan de orde is gesteld, en wij zullen dit verslag morgen ten volle steunen.
Carl Schlyter
namens de Verts/ALE-Fractie. - (EN) Mevrouw de Voorzitter, ik bedank Sarah Ludford voor haar verslag. Kathalijne Buitenweg kan hier niet zijn, maar ik vertegenwoordig haar standpunten.
Ten eerste vraag ik: wat is een terrorist? Welk gevoel creëren terroristen? Ze creëren onveiligheid. Ook maken ze iedereen kwetsbaar en weerhouden ze de mensen ervan hun leven naar eigen keuze in te richten.
Kijken we vervolgens naar de antiterreurwetgeving met daarbij het opstellen van profielen, dan zien we dat deze onveiligheid creëert en problemen voor mensen in hun dagelijks leven. Terrorisme kan niet worden bestreden met antiterreurwetten die dezelfde gevoelens van onveiligheid oproepen.
Het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen is op dit punt meer dan duidelijk geweest met zijn uitspraak dat dit moet worden verboden. Het blijkt noch efficiënt, noch wettig te zijn. Het Carter Center in de Verenigde Staten heeft de inefficiëntie ervan aangetoond. Het Duitse programma voor toezicht op moslimmannen tussen de achttien en veertig jaar in Duitsland was niet efficiënt. Het werkt niet en ik hoop echt dat we een einde kunnen maken aan de laatste uitzonderingen die onder andere vliegvelden en havens toestaan gebruik te maken van deze inefficiënte methoden, die een nare smaak achterlaten.
Hoe kunnen we overigens pretenderen een hoge mate van bescherming te zullen hebben wanneer mensen in cafés cd's laten rondslingeren met daarop de gegevens van twintig miljoen mensen en wanneer we bedenken hoe gemakkelijk het is om computers te hacken? Als kind deed ik dit namelijk zelf ook.
Ik vind dit verslag dan ook belangrijk. De Raad moet zijn logica aanpassen en de middelen efficiënt gebruiken, waarbij er tijd en aandacht wordt besteed aan specifieke individuen in plaats van aan etnische registratie, waarmee alle normen op het gebied van de mensenrechten met voeten worden getreden.
Emine Bozkurt
Allereerst wil ik Baroness Ludford bedanken voor dit goede verslag. Het verslag had nog sterker mogen zijn, maar vormt een aanwinst in het debat over dit onderwerp.
Soms kan profiling noodzakelijk zijn, maar die gevallen moeten duidelijk afgebakend worden en gewaarborgd tegen misbruik. De mogelijkheden om informatie op te slaan, uit te wisselen en te interpreteren zijn de laatste jaren sneller toegenomen dan de noodzakelijke beperkingen die democratieën zichzelf hiervoor opleggen. Amerikaanse veiligheidsdiensten kregen als gevolg van datamining en onderzoek op basis van profielen geen betere en niet meer betrouwbare informatie, maar vooral een veel hogere werkdruk. Een veiligheidsagent vergeleek het wel met het vullen van een waterglas met een brandweerslang, bijzonder ineffectief.
Natuurlijk worden profielen op basis van etnische afstamming al jaren gebruikt, zelfs al noemen wij het meestal anders. Zelfs ik met mijn 1,60 meter, toch niet de meest bedreigende verschijning, word bij de douane nog regelmatig terzijde genomen. Een kleine persoonlijke ergernis, maar veel mensen die de wet keurig naleven, ondergaan dit ongemak niet regelmatig, maar stelselmatig. Die mensen krijgen van onze samenleving de boodschap dat zij altijd verdacht zijn, minder waard zijn en niet welkom zijn. Échte criminelen, die uit iedere bevolkingsgroep voortkomen, zullen wij daar dus niet mee pakken.
László Kovács
lid van de Commissie. - (EN) Mevrouw de Voorzitter, uit de interventies van de verschillende Parlementsleden blijkt hoe belangrijk de kwestie van het opstellen van profielen en de eerbiediging van de grondrechten zijn en hoeveel aandacht het Parlement hieraan besteedt.
Het verslag geeft een prima beeld van de vragen die het gebruik van technieken voor het opstellen van profielen opwerpt, met name op basis van etnische afstamming, ras, nationaliteit of godsdienst, in het kader van rechtshandhaving, immigratie en grenscontrole.
De problemen die het opstellen van profielen in het algemeen met zich meebrengt en in het bijzonder die in de uitdrukkelijk in het verslag genoemde sectoren worden door de Commissie - nu en in de toekomst - op de voet gevolgd.
De Commissie houdt momenteel een raadpleging over de uitdagingen op het gebied van gegevensbescherming als gevolg van nieuwe technologie. De resultaten ervan zouden de Commissie elementen moeten verschaffen die haar zullen helpen bij haar overpeinzingen en bij de oplossing van de mogelijke problemen op het gebied van justitie, vrijheid en veiligheid als gevolg van het opstellen van profielen.
Uit de recente, door het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten gepubliceerde resultaten met betrekking tot minderheden en discriminatie in de EU, die de Commissie gisteren heeft verwelkomd, blijkt dat racisme en xenofobie nog steeds bestaan in de Europese Unie en dat zij een rol spelen in het leven van onze minderheden.
De Commissie moet de resultaten van dit onderzoek nauwkeurig bestuderen om de te hanteren strategie te kunnen bepalen. Ik ben, nogmaals, bijzonder ingenomen met het ontwerpverslag en ik verheug mij op de aanneming ervan tijdens de plenaire vergadering van morgen.
Sarah Ludford
rapporteur. - (EN) Mevrouw de Voorzitter, ik ben erg blij met de positieve reactie van de commissaris. Een aantal door hem genoemde zaken lijkt mij bijzonder nuttig: het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten, leidraden voor het opstellen van etnische profielen, het feit dat de Commissie samen met de Raad van Europa werkt aan zijn aanbeveling en de suggestie dat de Groep Artikel 29 om richtsnoeren over deze kwestie wordt verzocht.
Ik zou echter graag zien dat de Commissie zich nog iets meer focust op de specifieke problemen rond het opstellen van profielen. Er ligt tenslotte een aanbeveling op tafel inzake het opstellen van profielen in de context van PNR-gegevens, dus er zijn speciale problemen.
Mijn bijzonder hartelijke dank gaat uit naar de kleine, doch selecte groep collega's die een bijdrage heeft geleverd aan het debat. Twee dingen zijn volgens mij overduidelijk geworden: ten eerste het feit dat zogenaamde veiligheidsmaatregelen kunnen resulteren in onveiligheid en ten tweede dat zij een verspilling in plaats van een doeltreffende aanwending van middelen kunnen inhouden. We hebben het hier dus over zowel effectiviteit als burgerlijke vrijheden.
De Voorzitter
"et debat is gesloten.
De stemming vindt vrijdag 24 april 2009 plaats.
