Problem tworzenia profili - zwłaszcza w oparciu o pochodzenie etniczne i rasę - w dziedzinie walki z terroryzmem, egzekwowania prawa, imigracji, ceł i kontroli granicznej (debata)
Przewodnicząca
Następnym punktem posiedzenia jest sprawozdanie sporządzone przez panią poseł Ludford w imieniu Komisji Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych, w sprawie problemu tworzenia profili - zwłaszcza w oparciu o pochodzenie etniczne i rasę - w dziedzinie walki z terroryzmem, egzekwowania prawa, imigracji, ceł i kontroli granicznej.
Sarah Ludford
sprawozdawczyni. - Pani przewodnicząca! W ciągu ostatniej dekady wprowadzono przepisy i praktyki umożliwiające przechowywanie i wymianę ogromnych ilości danych osobowych. Obecnie UE sama proponuje szereg środków umożliwiających tworzenie profili, czyli zbieranie z różnych źródeł danych w celu stworzenia czegoś w rodzaju wzoru, który służy identyfikacji osób, których cechy, zachowanie lub otoczenie wydają się podejrzane, i które kwalifikują się do dalszego badania jako prawdopodobni sprawcy przestępstw lub aktów terroru.
Obecnie w działaniach policyjnych nastąpiło przesunięcie nacisku na podejście oparte na przewidywaniu i zapobieganiu. Choć w pewnych okoliczności nie jest ono pozbawione wartości, może doprowadzić do stosowania środków represyjnych wobec niewinnych osób, w oparciu o stereotypy, często na podstawie rasy lub nawet wyznania.
Jestem zaniepokojona tworzeniem profili i eksploracją danych, ponieważ podczas ich tworzenia odstępujemy od zasady, że decyzje organów ścigania powinny wynikać z postępowania danej osoby. Istnieje niebezpieczeństwo, że niewinna osoba może zostać arbitralnie zatrzymana, przesłuchana, albo może zostać przerwana jej podróż. Jeśli ta etykietka osoby podejrzanej nie zostanie w porę usunięta, konsekwencją mogą być długoterminowe ograniczenia, takie jak odmowa wizy czy wjazdu, zakaz podejmowania pracy czy nawet aresztowanie i zatrzymanie.
W świecie, w którym zwiększa się wymiana danych na szczeblu międzynarodowym, napiętnowanie kogoś jako osoby stanowiącej obiekt zainteresowania z punktu widzenia bezpieczeństwa lub policyjnego - o ile nie zostanie w porę skorygowane - może mieć nie tylko nieprzyjemne czy kosztowne, ale wręcz tragiczne konsekwencje. Wystarczy tylko przypomnieć sobie zatrzymanego na lotnisku Kanadyjczyka Mahera Arrara, ofiarę tortur, na którego przerażających doświadczeniach oparto film "Transfer”. Został on zatrzymany na podstawie profilu w oparciu o znajomych jego brata. Mimo że nie zrobił on nic podejrzanego, i tak spędził siedem miesięcy w syryjskim lochu, gdzie był torturowany.
Przedstawione przez mnie sprawozdanie znacznie zyskało na wartości dzięki kontrsprawozdawcom, którym składam podziękowania. W przedmiotowym sprawozdaniu przestawiono w zarysie kwestię praw człowieka, ochrony danych i zasady niedyskryminacji. Ma ono na celu uwypuklenie dwóch podstawowych zasad, których należy przestrzegać przy każdym działaniu związanym z tworzeniem profili: mianowicie, że represje powinny być wynikiem zachowania jednostki, i zasady równości wobec prawa.
Nie zawsze tworzenie profili budzi zastrzeżenia natury prawnej. Wszyscy znamy thrillery, w których wzywa się psychologa, by sporządził profil przestępcy, czy podejrzanego o morderstwo. Jeśli świadek poda wyraźny opis, dajmy na to, rabusia: biały mężczyzna w wieku 30 lat, nonsensem jest aresztowanie pięćdziesięcioletniej Azjatki.
Największe ryzyko związane jest z tworzeniem profili w oparciu o pochodzenie etniczne i rasę. Kiedy policjanci decydują jedynie na ich podstawie, kogo zatrzymać, przeszukać czy aresztować, mamy do czynienia z wprowadzającym w błąd powielaniem stereotypów, co stanowi niezgodną z prawem dyskryminację mniejszości.
Istnieją obawy, że właśnie w ten sposób wiktymizowani są Romowie. W moim mieście, Londynie, oddziaływanie takich działań na młodych czarnoskórych mężczyzn doprowadziły do zaostrzenia środków ochrony i wytycznych; należy jednak podkreślić, że nie powinno to w żaden sposób zakłócać działań prowadzących śledztwa oficerów wywiadu.
Poza obawami dotyczącymi legalności, zdecydowanie kwestionuję skuteczność tworzenia profili. Poszukiwanie osób podejrzanych ze względu na wygląd czy zachowanie może odwrócić uwagę od osób naprawdę niebezpiecznych. Istnieje także ryzyko, że prawdziwi przestępcy przystosują się do tworzonych profili poprzez wykorzystywanie niewinnie wyglądających osób jako kurierów narkotykowych i zamachowców samobojców, lub też poprzez zmienianie tras podróży tak, aby przebiegały z dala od tras monitorowanych.
Działania w dziedzinie walki z terroryzmem skupiają się na Azjatach, zwłaszcza pochodzących z Pakistanu. Trzydzieści dwa procent brytyjskich muzułmanów zgłasza, że doświadczyło na lotnisku dyskryminacji. Istnieje ryzyko zrażenia tych osób, które w rezultacie nie będą współpracować z policją, utrudniając w ten sposób utrzymanie bezpieczeństwa.
W sprawozdaniu zawarte są więc postulaty dotyczące konieczności dostosowania europejskiego i krajowego prawodawstwa w sprawie tworzenia profili do istniejących w Europie przepisów i międzynarodowych traktatów. Jeśli to możliwe, wszystkie przepisy dotyczące tworzenia profili powinny zostać ujęte w pojedynczym instrumencie prawnym.
Oprócz oceny prawnej, należy przeprowadzić dalsze badania w zakresie proporcjonalności i skuteczności tworzenia profili. W tych badaniach kluczową rolę powinna odgrywać Agencja Praw Podstawowych i Europejski Pełnomocnik ds. Ochrony Danych, każde w zakresie przysługujących im kompetencji.
Na koniec chciałabym powiedzieć, że jeśli mamy stosować profile zgodnie z prawem, jako środki bezpieczeństwa, należy stworzyć spójne i sprawiedliwe ramy prawne.
László Kovács
komisarz - Pani przewodnicząca! Chciałbym w imieniu Komisji wyrazić zadowolenie z przedmiotowej inicjatywy Parlamentu, która skupia uwagę na szczeblu europejskim na tworzenie profili - zwłaszcza w oparciu o pochodzenie etniczne i rasę - w dziedzinie walki z terroryzmem, egzekwowania prawa, imigracji, ceł i kontroli granicznej.
Sprawozdanie pani poseł Ludford stanowi znakomitą platformę, która wnosi nowy wkład do przedmiotowej kwestii, rozpoczynając szeroką dyskusją oraz proponując sposoby rozwiązania tego problemu. Chciałbym podkreślić, że istniejące już prawodawstwo dotyczące ochrony danych zapewnia wysoki stopień ochrony danych osobowych - także danych podlegających szczególnej ochronie, takich jak informacje o pochodzeniu etnicznym i rasie - i jest stosowane niezależnie od używanej technologii. Dlatego też oczywiste jest, że ogólne zasady ochrony danych mają zastosowanie także do tworzenia profili, jako jednego ze sposobów przetwarzania danych.
Komisja jest zdania, że nieuzasadnione lub niepotrzebne tworzenie profili zawierających dane o pochodzeniu etnicznym stanowi niesprawiedliwą i zabronioną praktykę, nawet jeśli stosowane jest do ścigania przestępstw lub w związku z imigracją, cłami i kontrolą graniczną. Jest również sprzeczne z podstawowymi wartościami Unii Europejskiej.
W ważnych dokumentach przedstawionych przez Komisję - takich jak kodeks graniczny Schengen, Eurodac, SIS i VIS - używanie w nieuzasadniony sposób techniki tworzenia profili w oparciu o pochodzenie etniczne uznano za niedopuszczalne. Na przykład w kwestii kontroli granic, przepisy zawarte w art. 6 kodeksu granicznego Schengen nakładają na straż graniczną wymóg, aby podczas dokonywania odprawy nie dyskryminowano osób ze względu na płeć, rasę lub pochodzenie etniczne, religię lub światopogląd.
Chciałbym także wspomnieć o działaniach Agencji Praw Podstawowych w tym obszarze. Agencja ma przedstawić podręcznik dobrych praktyk w zakresie zwalczania i zapobiegania tworzeniu profili w oparciu o pochodzenie etniczne. Komisja popiera uwzględnienie w programie prac agencji na 2010 rok wspólnego szkolenia z agencją Frontex, w trakcie którego będzie można wykorzystać wspomniany podręcznik. Komisja popiera także uwzględnienie w programie prac agencji na 2010 rok projektu dotyczącego wdrażania art. 6 kodeksu granicznego Schengen, którego celem jest zbieranie danych.
Na koniec chciałbym powiedzieć, że Komisja z zadowoleniem przyjmuje przedstawione wczoraj badanie w sprawie mniejszości i dyskryminacji. Fragmenty dotyczące egzekwowania prawa i kontroli granicznej mogą dostarczyć większą ilość aktualnych danych na temat doświadczeń w tworzeniu profili w oparciu o pochodzenie etniczne. Oczywiście Komisja przeanalizuje dokładnie wyniki ankiety dotyczącej mniejszości i dyskryminacji (Minorities and Discrimination Survey), które będą publikowane przez cały rok, rozdział po rozdziale. Jednak już teraz można stwierdzić, że rasizm i ksenofobia są nadal w Unii Europejskiej powszechnymi zjawiskami i mają one wpływ na życie członków mniejszości etnicznych.
Komisja zgadza się ze stwierdzeniem zawartym w projekcie sprawozdania, że przetwarzanie danych dla celów statystycznych, także danych dotyczących pochodzenia etnicznego lub rasy, może zostać wykorzystane do wykrycia przypadków dyskryminacji pośredniej lub nieuzasadnionych praktyk organów ścigania. Ten aspekt powinien jednak zostać należycie oceniony. Dlatego też Komisja rozważa możliwość poproszenia grupy roboczej ds. ochrony danych ustanowionej na mocy art. 29 o przygotowanie opinii na temat przetwarzania danych osobowych dla celów statystycznych, także danych dotyczących pochodzenia etnicznego lub rasy.
Komisja uważnie przygląda się także działaniom Rady Europy w kwestii projektu zalecenia w sprawie tworzenia profili. Komisja ma zamiar poprosić Radę o mandat upoważniający ją do negocjowania tego projektu.
Jeśli chodzi o potrzebę stworzenia ram prawnych dla definicji tworzenia profili, Komisja uważa, że stosowne prawodawstwo dotyczące zarządzania granicami i ochrony danych jest wystarczające do ochrony praw podstawowych. W istocie prawodawstwo to wymaga, aby każde działanie związane z przetwarzaniem opierało się na konkretnych podstawach prawnych i odbywało się z poszanowaniem zasad konieczności, proporcjonalności, ograniczenia celu i rzetelności. Podlega ono nadzorowi niezależnych władz publicznych. Obecne ramy prawne zawierają także restrykcyjne przepisy dotyczące przetwarzania danych osobowych podlegających szczególnej ochronie i zautomatyzowanego procesu decyzyjnego. Wszystkie te zasady mają zastosowanie do tworzenia profili jako jednego ze sposobów przetwarzania danych osobowych.
Komisja angażuje się - i ja także osobiście angażuję się - w zwalczanie rasizmu i ksenofobii w zakresie swoich pełnych uprawnień traktatowych, które obejmują również sprawy, w przypadku których władze publiczne dopuszczają się czynów o charakterze rasistowskim. Komisja jest zdecydowana wzmacniać naszą politykę zwalczania rasizmu i ksenofobii w kontekście sztokholmskim, co powinno także uwzględniać kwestię tworzenia profili w oparciu o pochodzenie etniczne.
W imieniu Komisji z zadowoleniem przyjmuję projekt sprawozdania, i oczekuję, że zostanie on jutro przyjęty podczas sesji plenarnej.
Claude Moraes
w imieniu grupy PSE. - Pani przewodnicząca! Jako socjaliści wnieśliśmy swój wkład do przedmiotowego sprawozdania i w pełni je popieramy, ponieważ uważamy, że jest to pierwszy dokument należycie nagłaśniający w Parlamencie polityczną, prawną i moralną debatę dotycząca tworzenia profili w oparciu o pochodzenie etniczne i efekty jego oddziaływania na życie zwykłych ludzi.
Uważamy, że mające charakter przewidywań tworzenie profili i eksploracja danych to kwestie, które zbyt długo pozostawały bez oceny. Dlatego też z zadowoleniem przyjmuję pozytywne podejście Komisji, która uznaje tę kwestię za istotną i wykazuje zrozumienie dla faktu, że tworzenie profili w oparciu o pochodzenie etniczne może być źródłem dyskryminacji pośredniej.
Socjaliści mają nadzieję, że, jeśli przedmiotowe sprawozdanie zostanie jutro przyjęte i jeśli ukażą się zalecenia Rady Europy w sprawie tworzenia profili, kwestia ta uzyska rozpędu politycznego, który umożliwi działania na najwyższych szczeblach. Dlaczego? Mogę powiedzieć w imieniu mojego okręgu wyborczego, Londynu, a także we własnym, że dobrze wiemy, co oznacza tworzenie profili w oparciu o pochodzenie etniczne. Oznacza to regularne zatrzymania i przeszukiwania z uwagi na wygląd, a nie w wyniku prawidłowych działań wywiadowczych, policyjnych czy stosowania odpowiednich procedur.
Tworzenie tego rodzaju profili jest marnotrawieniem zasobów. Nie przyczynia się ono do chwytania terrorystów ani przestępców. Jego celem są pośrednio lub bezpośrednio osoby słabe, posiadające niewłaściwe pochodzenie etniczne.
Może to prowadzić - i uważam, że ludzie powinni to zrozumieć - do rewizji osobistych i innych nadużyć, których byliśmy już świadkami. Przedmiotowe sprawozdanie jest ważnym krokiem naprzód w ochronie ludzi przed czymś, co do tej pory nie było przedmiotem badań. Jestem zadowolony, że pani poseł Sarah Ludford poruszyła tę kwestię w Parlamencie i że jutro w pełni poprzemy przedmiotowe sprawozdanie.
Carl Schlyter
w imieniu grupy Verts/ALE. - Pani przewodnicząca! Chciałbym podziękować pani poseł Sarze Ludford za jej sprawozdanie. Kathalijne Buitenweg nie mogła tu przybyć, jednak ja będę reprezentował jej poglądy.
Zacznę od pytania: kim jest terrorysta? Jakiego rodzaju uczucia wzbudzają terroryści? Budzą w nas poczucie zagrożenia. Terroryści sprawiają, że wszyscy stajemy się słabi, i nie pozwalają nam żyć w taki sposób, w jaki chcemy.
Jeśli przyjrzymy się prawodawstwu antyterrorystycznemu i tworzeniu profili, zauważymy, że budzi ono poczucie zagrożenia i stwarza problemy w życiu codziennym. Nie można zwalczać terroryzmu przepisami antyterrorystycznymi, które są źródłem tego samego uczucia zagrożenia.
Uważam, że Trybunał Europejski jasno się w tej kwestii wypowiedział, stwierdzając, że tworzenie profili powinno być zabronione. Widzimy, że nie jest ono ani skuteczne, ani zgodne z prawem. Przypadek Centrum Cartera w USA dowiódł, że tworzenie profili nie jest skuteczne. Niemiecki program obserwacji przebywających w Niemczech muzułmanów w wieku 18 - 40 lat okazał się nieskuteczny. Tego typu działania są nieskuteczne i mam ogromną nadzieję, że będziemy mogli znieść przepisy pozwalające lotniskom i portom na stosowanie metod, które sprawiają, że ludzie odczuwają dyskomfort.
Jak można mówić o wysokim stopniu ochrony, skoro niektórzy zostawiają płyty CD z danymi osobowymi 20 milionów osób w kawiarniach i skoro wiemy, jak łatwo można włamać się do komputerów? Sam zajmowałem się tym jako dziecko.
Dlatego też uważam to sprawozdanie za niezwykle istotne. Rada musi zmienić logikę swojego postępowania i efektywnie wydawać swoje środki, obierając za cel profil konkretnych osób i poświęcając im swój czas, a nie rejestrować pochodzenie etniczne, co narusza wszelkie normy praw człowieka.
Emine Bozkurt
(NL) Po pierwsze, chciałabym podziękować baronessie Ludford za jej znakomite sprawozdanie. Powinno ono być utrzymane w nieco ostrzejszym tonie, ale i tak stanowi krok naprzód w debacie na ten temat.
Niekiedy tworzenie profili może być konieczne, ale takie przypadki powinny być jasno określone i chronione przed nadużyciami. W ostatnich latach możliwości przechowywania, wymiany i interpretacji informacji zwiększały się znacznie szybciej niż konieczne ograniczenia wyznaczane w tym zakresie przez państwa. Służby bezpieczeństwa USA nie uzyskały w wyniku eksploracji danych i śledztw opartych na tworzeniu profili lepszych czy bardziej wiarygodnych informacji, a zamiast tego wzrosło ich obciążenie pracą. Pewien agent porównał to trafnie do napełniania szklanki przy pomocy węża ogrodowego; innymi słowy, zupełnie nieskutecznego działania.
Profile oparte na pochodzeniu etnicznym są oczywiście używane od lat, nawet jeśli zazwyczaj noszą one inną nazwę. Nawet ja, chociaż mam zaledwie 160 cm wzrostu, tak więc moja powierzchowność nie wydaje się być zbyt groźna, jestem regularnie proszona na bok przy odprawie celnej. Jest to drobna niedogodność, jednak osoby, które skrupulatnie przestrzegają prawa, doświadczają jej nie tyle regularnie, co systematycznie. Otrzymują one od naszego społeczeństwa informację, że są podejrzani, mniej wartościowi i niemile widziani. Tym sposobem nie złapiemy przestępców, którzy rekrutują się spośród wszystkich grup społecznych.
László Kovács
komisarz. - Pani przewodnicząca! Interwencje różnych posłów pokazują, jak istotna jest kwestia tworzenia profili i poszanowania podstawowych praw. Ich interwencje są także dowodem na to, jak istotne jest zainteresowanie tą kwestią w Parlamencie.
W sprawozdaniu zawarte zostały wątpliwości, jakie budzi stosowanie technik tworzenia profili, w szczególności w oparciu o pochodzenie etniczne, rasę, narodowość lub wyznanie, w działaniach organów ścigania, z punktu widzenia imigracji czy kontroli granicznej.
Komisja bacznie przygląda się problemom, jakie sprawia stosowanie profili, szczególnie w sektorach określonych w sprawozdaniu.
Komisja obecnie rozpoczyna konsultacje dotyczące wyzwań, jakie stawiają przed ochroną danych nowe technologie. Ich wyniki powinny dostarczyć Komisji materiał do refleksji, który będzie podstawą rozwiązywaniu problemów, jakie mogą się pojawić w związku z tworzeniem profili w obszarze sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa.
Wyniki ostatnich badań opublikowanych przez Agencję Praw Podstawowych w sprawie mniejszości i dyskryminacji w UE, które Komisja otrzymała wczoraj, wskazują, że rasizm i ksenofobia są nadal w Unii Europejskiej powszechnymi zjawiskami i mają one wpływ na życie członków mniejszości etnicznych.
Aby zdecydować o dalszych krokach, Komisja musi uważnie przeanalizować wyniki badania. Chciałbym powtórzyć, że z zadowoleniem przyjąłem projekt sprawozdania i oczekuję, że zostanie on jutro przyjęty podczas sesji plenarnej.
Sarah Ludford
sprawozdawczyni. - Pani przewodnicząca! Z ogromnym zadowoleniem przyjęłam pozytywną wypowiedź pana komisarza. Uważam, że niektóre poruszone przez niego zagadnienia będą niezwykle użyteczne, jak na przykład rola Agencji Praw Podstawowych, doradztwo w sprawie tworzenia profili w oparciu o pochodzenie etniczne, współpraca Komisji i Rady Europy w kwestii zaleceń, a także sugestia, aby o wsparcie poprosić grupę roboczą ds. ochrony danych ustanowioną na mocy art. 29.
Chciałabym jednak, aby komisarz poszedł nieco dalej i skupił się na konkretnych problemach tworzenia profili. Istnieje na przykład konkretne zalecenie odnośnie do tworzenia profili w kontekście imiennego rejestru pasażerów (PNR), tak więc istnieją szczególne problemy.
Chciałabym serdecznie podziękować niewielkiej ale doborowej grupie współpracowników, którzy wnieśli swój wkład w debatę. Sądzę, że wyraźnie widać było dwie rzeczy: po pierwsze, że tak zwane środki "bezpieczeństwa” mogą stworzyć brak poczucia bezpieczeństwa, a po drugie, że mogą one stanowić marnotrawstwo zasobów. Tak więc mówimy tu zarówno o kwestii skuteczności, jak i o kwestii swobód obywatelskich.
Przewodnicząca
Zamykam debatę.
Głosowanie odbędzie się jutro, w piątek, 24 kwietnia 2009 r., o godz. 12.
