Plechtige vergadering - Twintigste verjaardag van de democratische verandering in Centraal- en Oost-Europa
De Voorzitter
Voor we beginnen wil ik graag zeggen dat ik van gedachten heb gewisseld met president Havel. Ik kan u verzekeren dat ik zoiets als dit 25 jaar geleden niet voor mogelijk had gehouden!
(Applaus)
Václav Havel
voormalig president van de Tsjechische Republiek. - (CS) Geachte mijnheer de Voorzitter, dames en heren afgevaardigden. Ik wil u hartelijk danken voor uw uitnodiging om hier tot u te spreken ter gelegenheid van de herdenking van de spectaculaire gebeurtenissen van twintig jaar geleden, toen grensversperringen doorbroken werden, mensen prikkeldraad doorknipten en de muren tussen Europese volkeren naar beneden werden gehaald - in het geval van Duitsland tevens de muren tussen twee delen van een en hetzelfde volk. Dit alles betekende het einde van de bipolaire opdeling van Europa en in grote mate van überhaupt de wereld als geheel. Deze gebeurtenis was van een dusdanige historisch belang, dat menigeen het idee had dat vanaf dat moment alles pais en vree zou zijn en de wereld alleen nog maar zou bloeien.
Maar dat is niet bewaarheid geworden; natuurlijk was dit niet het einde van de geschiedenis. Daarom is het des te belangrijker deze herdenking niet alleen te bezien als een moment van bezinning op het heden, maar vooral ook als een uitnodiging ons te bezinnen op de toekomst. Ik wil daartoe bijdragen met vijf overwegingen over de Europese eenwording.
Niemand was volledig voorbereid - en niemand kon dat ook zijn - op zo'n verrassend snelle val van het IJzeren Gordijn. Dat zou onnatuurlijk zijn geweest. En zo begon een fase van verwarring waarin uiteenlopende alternatieven onderzocht werden, een fase vol onzekerheden. Vervolgens viel het moedige besluit de NAVO uit te breiden met nieuwe lidstaten, waardoor hun territoriale veiligheid gewaarborgd werd en zij zich konden concentreren op de toetreding tot de Europese Unie. Nog weer later zette de EU inderdaad haar deuren open voor de nieuwe democratieën in Midden- en Oost-Europa. Die landen geven nu van tijd tot tijd aanleiding tot zorg. Dat is niet meer dan begrijpelijk. Een democratische politieke cultuur komt niet van de ene op de andere dag tot stand. Dat duurt heel lang, en onderweg vragen allerhande onverwachte problemen om een oplossing. Voor het eerst en hopelijk ook voor het laatst in de moderne geschiedenis was de macht in handen van het communisme. We kregen dus voor het eerst te maken met het fenomeen post-communisme; we moesten het hoofd zien te bieden aan de gevolgen van het jarenlange regime van angst en aan alle met de historisch ongeziene herverdeling van eigendom samenhangende gevaren. Er moesten en moeten dus nog altijd vele hordes genomen worden, en het is pas tijdens het proces zelf dat er ervaring wordt opgebouwd.
Desondanks ben ik van mening dat het Westen juist gehandeld heeft. Elk ander alternatief zou namelijk niet alleen het Westen zelf, maar eigenlijk iedereen veel meer problemen gebracht hebben en zou ook duurder zijn geweest. Er zou niet alleen een nieuwe schadelijke strijd om invloedssferen hebben kunnen ontstaan, of zelfs strijd om de overheersing van de een door de ander, maar ook zouden de landen die voor gesloten westelijke poorten waren blijven staan, naar de allergrootste waarschijnlijkheid een broeinest zijn geworden van allerhande nationalisten en populisten en hun gewapende milities, en wellicht ook een plaats van gevaarlijke lokale conflicten. Die zouden des te gevaarlijker zijn geweest doordat er na de Tweede Wereldoorlog, om de door ons welbekende redenen, nooit een echte vredesconferentie heeft plaatsgevonden waar de naoorlogse verhoudingen in Europa bindend, nauwkeurig en eens en voor altijd zouden zijn vastgelegd. Ik denk dat veel mensen die eerst nog met de vlag met hamer en sikkel wapperden, heel makkelijk naar de vlag van het nationalisme hadden kunnen grijpen. In voormalig Joegoslavië hebben we kunnen zien waar dat toe leidt. Bovendien maken demonen, zoals bekend, altijd weer andere demonen wakker. Niemand weet dus of de besmetting niet overgesprongen zou zijn naar de westelijke delen van Europa. Daar komt nog eens bij dat we in een tijdperk leven waarin als gevolg van de mondialisering elk lokaal conflict zomaar kan uitgroeien tot een mondiaal conflict.
De gekozen aanpak was dus historisch gezien het meest voor de hand liggend en uit praktisch oogpunt het meest gepast. Bovendien kon deze aanpak mede worden uitgelegd als een uiting van een besef van medeverantwoordelijk voor historische ontwikkelingen, waaraan het kortzichtige concessiebeleid van de democratische wereld mede ten grondslag had gelegen.
Om het geheel samen te vatten: zelfs de allergrootste problemen die de Europese Unie met ons te verduren heeft, zijn het dragen waard, want elk alternatief voor de ontwikkelingen tot nog toe was veel slechter en ook een veel gevaarlijker geweest. Van Europa kan tegen deze achtergrond dan ook maar één ding gevraagd worden, namelijk om begrip en geduld te hebben.
Het is echter de vraag wat wij van onze kant aan Europa te bieden hebben. Ik ben al heel lang van mening dat wij aan de anderen op overtuigende wijze zouden moeten uitleggen - want dat is onze plicht - wat wij onder het totalitaire systeem hebben moeten doorstaan, en dat wij alles wat uit deze ervaringen voortvloeit zouden moeten omvormen tot concrete initiatieven. Dat is allesbehalve eenvoudig en ik ben er ook niet echt zeker van of wij daar tot nog toe in geslaagd zijn. Totalitaire of autoritaire regeringsvormen hebben namelijk meestal een zeer onopvallend begin en ook een zeer geraffineerde manier om een samenleving in hun greep te houden. Pas nu, geruime tijd later, beseffen velen onder ons pas hoe vernuftig zij toentertijd ingekapseld waren in het totalitaire web. Deze wetenschap verplicht ons tot buitengewone omzichtigheid. En dát zou onze bijdrage moeten zijn om ervoor te zorgen dat wat wij meegemaakt hebben nooit meer gebeuren kan.
Wat is daarvoor nodig? Allereerst een duidelijke en ondubbelzinnige solidariteit met iedereen die vandaag de dag, waar dan ook ter wereld, gebukt gaat onder een totalitair of autoritair regime. Geen enkel economisch of particularistisch belang mag een dergelijke solidariteit in de weg staan. Ook een klein, onopvallend en goed bedoeld compromis kan - zij het pas na langere tijd en indirect - verstrekkende gevolgen hebben. Er mogen geen concessies gedaan worden aan het kwaad, want het ligt in de aard van het kwaad om daar misbruik van te maken. Overigens heeft Europa de nodige onprettige ervaringen met concessiepolitiek. Vrijheidslievende mensen en mensen die hardop getuigen durven van de situatie in Noord-Korea, Birma, India, Tibet, Wit-Rusland, op Cuba of waar dan ook, hebben veel meer aan onze steun dan we wellicht denken. Maar we helpen ook onszelf ermee. We helpen onszelf de weg te bereiden naar een betere wereld en beter met onszelf in het reine te zijn. Want op deze manier zijn we beter in staat de waarden die we zeggen aan te hangen een concrete invulling te geven.
Het Europees Parlement heeft onlangs de Sacharovprijs toegekend aan Memorial, een Russische organisatie die toeziet op de naleving van de mensenrechten in Rusland. Ik beschouw dat als een belangrijke daad. Ik herinner me nog goed hoe belangrijk het toentertijd in mijn land was dat de Franse president tijdens zijn staatsbezoek ons - de oppositie - tegen de wil van de machthebbers uitnodigde voor een werkontbijt. Op het eerste gezicht iets heel onbeduidends, maar in totalitaire verhoudingen ligt dat heel anders; daar kan een ontbijt of een onderdrukte studentendemonstratie onder bepaalde voorwaarden de geschiedenis in beweging zetten.
Ieders identiteit wordt behalve door wat ons als uniek individu eigen is, mede gevormd door een aantal andere, zogezegd gedeelde identiteitslagen. Iedereen wordt in meer of mindere mate mede gevormd door zijn of haar familie, woonplaats, regio, werkgever, geloofsgemeenschap, vereniging of politieke partij, of door het volk waar hij of zij deel van uitmaakt, de beschavingruimte waarin hij of zij zich bevindt en uiteindelijk ook door het feit dat hij of zij deel uitmaakt van de gehele wereldbevolking. Dit alles verwijst naar verschillende soorten thuis - van geografische, ideologische, linguïstische, etnische of andere aard - die ons mede maken tot wie we zijn. Daarmee hangen ook nog allerlei soorten vaderlandsliefde samen, uiteenlopende doelen, affiniteiten, neigingen, gevoelens van trots, symbolen, tradities, gewoontes, slechte gewoontes en eigenaardigheden. Kortom, de wereld is veelzijdig, veelzijdig is ook de mensheid en veelzijdig is elk individu.
Dit collectieve ergens bij horen leidt bovendien tot een collectieve soevereiniteit. Op alle niveaus van onze identiteit hebben we een zekere mate van soevereiniteit, echter zonder te beschikken en te kunnen beschikken over volledige soevereiniteit daarover. Daarbij telt slechts één ding: ervoor zorgen dat deze soevereiniteiten elkaar aanvullen en indien mogelijk niet in de weg zitten.
U vermoedt waarschijnlijk wel waarom ik nu met deze overweging op de proppen kom. Inderdaad, vanwege het debat over de Europese grondwet en het Verdrag van Lissabon. Dit debat draait voor het leeuwendeel rond de vraag hoe de nationale en de Europese soevereiniteit zich tot elkaar verhouden moeten. Het antwoord is eenvoudig: ze behoren elkaar aan te vullen. Als ik mij Europeaan voel, dan betekent dat toch niet dat ik dan geen Tsjech meer ben? Integendeel zelfs: als Tsjech ben ik ook Europeaan. Enigszins dichterlijk placht ik te zeggen dat Europa het vaderland is van onze vaderlanden.
Ik ben er bovendien van overtuigd dat de Europese soevereiniteit in de toekomst geleidelijk aan sterker zal worden. Ik weet niet of dat snel of langzaam zal gaan en ook niet welke kronkelwegen ons daarheen leiden zullen. Wat ik echter wel weet, is dat het integratieproces voort dient te gaan. Want dat is in het wezenlijke, ja zelfs existentiële belang, niet alleen van ons Europeanen, maar van iedereen. Waarom is wel duidelijk: we leven in één allesomvattende mondiale beschaving waarin de eigenaar van een Groenlands visserijbedrijf makkelijk in Taiwan wonen kan en voor een deel eigenaar zijn kan van een bank in Brazilië, en waarin de eigenaar van Tsjechische mijnen zijn bedrijven via de computer aansturen kan vanuit IJsland. In een dergelijke ruimte spelen nu en ook in de toekomst uiteenlopende supranationale, bovenstatelijke of continentale gemeenschappen een steeds belangrijkere rol. Dat betekent echter niet dat de natiestaat ten dode is opgeschreven, nu niet en ook in de toekomst niet, maar alleen dat natiestaten de handen ineenslaan en de handen ineen zullen blijven slaan om op uiteenlopend vlak gezamenlijk naar buiten te treden. Maar laten we wel zijn, gezien de technische en economische ontwikkelingen kunnen ze ook niet anders. Aan de andere kant kan het creëren van uiteenlopende kleinere gemeenschappen van op deze of gene wijze aan elkaar verwante staten en volkeren in deze tijden van al te verregaande unificatie een goed hulpmiddel zijn ter bescherming van hun nationale of regionale identiteit.
Een geleidelijke en geweldloze vereniging van staten leidt uiteraard tot een meer vredelievende co-existentie. Want waren de oorlogen in de afgelopen eeuwen niet in veruit de meeste gevallen oorlogen tussen nationale staten? Bestaat er überhaupt een betere manier om de nationale demonen te beteugelen dan praktische samenwerking tussen volkeren? Dit beginsel van gelaagde soevereiniteit kan echter alleen daadwerkelijk worden toegepast indien er sprake is van burgerlijke en politieke identificatie met die soevereiniteit. Ik heb in eigen land - en eigenlijk in veel andere landen - moeten constateren dat er vaak gesproken wordt over "wij” - in mijn geval Tsjechen - en over "zij”, zijnde een soort kwaadwillende bende buitenlanders daar ver weg in Brussel. Maar zijn wij niet ook in Brussel? Deze indeling in "wij” - a priori aardige mensen - en een bende slechteriken - "zij” - die ons koste wat kost het leven moeilijk wil maken, legt één ding pijnlijk bloot, en wel een ernstig tekortschietend begrip van het integratieprincipe als zodanig. Ook daar zal met veel geduld iets aan gedaan moeten worden.
We zitten allemaal in hetzelfde schuitje en liggen samen goed op koers. Zolang alle passagiers hun deel van de verantwoordelijkheid maar op zich blijven nemen en zolang dus niet ieder voor zich zijn eigen spelletjes gaat zitten spelen, blijven we dat ook. Als we in de tot stand gebrachte gemeenschap luidruchtig met de eigen, niet nader gespecificeerde nationale belangen gaan zitten wapperen, puur en alleen ter maskering van een innerlijk gebrek aan zelfvertrouwen, winnen we daarmee niets aan gewicht of aan uniciteit. Dat lukt alleen door op zinvolle wijze het eigen wezen vorm te geven tussen de anderen en bij te dragen aan het gemeenschappelijke.
Europa was eeuwenlang het belangrijkste beschavingscentrum van deze planeet. En als het dat al niet was, dan dácht het dat wel van zichzelf. Aldus voelde Europa zich gerechtvaardigd om zijn cultuur, godsdienst en uitvindingen over de hele wereld te verspreiden, zonder zich erom te bekommeren of de rest daar eigenlijk wel behoefte aan had. Bovendien ging de verspreiding van die waarden meer dan eens gepaard met geweld. We kunnen zelfs zeggen dat de hele moderne beschaving - en dat niet alleen met al het sublieme dat het voor de wereld met zich mee brengt, maar evenzo goed met alle huidige kortzichtigheid - uiteindelijk zijn oorsprong heeft in Europa. Daaruit zou Europa de nodige lessen moeten trekken opdat het voortaan anders met die erfenis om kan gaan. Hoe anders? Wel, door de wereld voortaan niets meer op te dringen en alleen maar te proberen haar te inspireren. Dus gewoon door het goede voorbeeld te geven, een voorbeeld waar de anderen iets van overnemen kunnen, maar niet hoeven.
Er zijn maar weinig plekken op deze aarde met zoveel volkeren en etnische groeperingen, zoveel minderheden en minderheden binnen minderheden in zoveel uiteenlopende landen. Desondanks is men er de afgelopen decennia in Europa in geslaagd wellicht het stevigste supranationale verband te smeden ter wereld. Bovendien - en dat is nog wel het allerbelangrijkste - is dit verband voor het eerst in de geschiedenis niet tot stand gekomen door middel van geweldpleging van sterkeren tegen zwakkeren, maar als het product van onderlinge afspraken. Met andere woorden, de integratie krijgt niet meer z'n beslag op het slagveld, maar in de conferentiezaal. Alleen al dit blote feit kan de hele wereld als een lichtend voorbeeld dienen.
Ik heb het gehad over het groeiende belang van supranationale structuren in de huidige wereld. Hét optimale politieke stelsel voor de komende decennia bestaat voor mij uit creatieve vormen van samenwerking op basis van partnerschappen in het kader van de genoemde grotere supranationale of continentale entiteiten, gebaseerd op een zeker gemeenschappelijk - eerder moreel dan politiek - minimum. Deze verbanden dienen om überhaupt zinvol te zijn, gegrondvest te worden op twee fundamentele beginselen, te weten volstrekte wederzijdse gelijkheid en maximale eerlijkheid. Een relatie is geen echt partnerschap wanneer om bepaalde praktische redenen - bijvoorbeeld de angst dat olie- of gasleveranties onderbroken worden - iemand oogkleppen opzet en alle moorden op vrijheidslievende journalisten en talrijke andere niet al te beste zaken uit het hoofd zet, terwijl hij er onder normale omstandigheden wel over zou hebben willen spreken. Zo'n relatie is niet waarachtig. Echte partners kunnen alles tegen elkaar zeggen wat ze vinden, de volle waarheid dus, en zijn ook in staat de volle waarheid aan te horen.
De Europese integratie, een fenomeen waardoor ons continent al zo lang in vrede leeft, is een waarlijk unieke poging om een democratische unie van staten tot stand te brengen. Het is geen zuivere federatie - en dat zal het ook niet zomaar worden - en al helemaal geen traditionele confederatie. Het is iets volstrekt nieuws onder de zon. Ik hoop van ganser harte dat deze poging ook leerzaam mag zijn voor anderen! Maar dat is niet het allerbelangrijkste. Ik denk dat de Europese Unie alles in zich heeft om de rest van de wereld te inspireren met iets veel diepgravenders dan het model van samenwerking tussen volkeren alleen. Wat ik bedoel is een consequente inspanning om al het minder fraaie waarmee Europa deels of geheel zijn stempel gezet heeft op de huidige beschaving, recht te zetten. Deze beweging is misschien zelfs al wel een beetje in gang gezet.
Ik doel hiermee op het feit dat we de cultus van het blinde winstbejag dat zich niets gelegen laat liggen aan zijn langdurige en onherstelbare gevolgen steeds meer achter ons aan het laten zijn. Ook de cultus van de kwantitatieve groei en groei van de groei wordt steeds minder beleden, en dat geldt ook voor het primitieve ideaal om Amerika, China of wie dan ook in te halen en voorbij te streven. Ook zie ik een dalende neiging de wereld roekeloos, zonder onderliggend concept te bevolken en onze planeet zonder omkijken naar het milieu en de belangen van de toekomstige generaties te plunderen. Ik doel daarbij uiteraard ook op weldoordachte energiebesparing, waarbij het succes van een land niet gemeten wordt aan de hand van de groei van zijn consumptie maar juist aan de hand van de daling ervan.
Dat is echter uitsluitend mogelijk onder de voorwaarde dat er ergens diep in de ziel van de hedendaagse Europeaan iets begint te veranderen. Oog in oog met de allernieuwste kosmologische ontdekkingen zou hij toch ietsje deemoediger mogen zijn, een beetje na mogen denken over wat er na zijn dood komt en buigen voor de geheimen van het heelal en het bestaan als zodanig. Hij zou zich met andere woorden opnieuw - zoals dat ook in de eerste fases van de Europese ontwikkeling het geval was - meer bezig moeten houden met de eeuwigheid en het oneindige. We dienen ons er ernstige rekenschap van te geven dat alles wat eenmaal gebeurd is niet meer ongedaan gemaakt kan worden en dat alles - al was het in de vorm van het vliegende licht - onthouden wordt en daarom niets voor altijd vergeven wordt.
Maar nu terug naar Europa in de hoedanigheid van partner voor anderen: bij het overgrote deel van de oorlogen in het voor ons te overziene deel van de menselijke geschiedenis ging het om grenzen, respectievelijk territoria. Daar kunnen we een belangrijke les uit trekken, namelijk dat niet alleen nationale staten duidelijk weten moeten waar ze beginnen en eindigen, maar supranationale gemeenschappen net zo goed. Vage of betwiste grenzen zijn vaak een bron van ellende. Ook de Europese Unie dient dit terdege te beseffen en daarom duidelijkheid te hebben over haar eigen buitengrenzen. Als ze grenzen slechten wil dan dient ze eerst precies te weten waar deze liggen. Ze dient dus de idee van geografische zelfidentificatie te ondersteunen op brede, dus met andere woorden, planetaire schaal. Ook zo kan zij verregaand en zeer concreet bijdragen aan datgene waar we allemaal naar verlangen, namelijk vrede tussen de mensen en de volkeren op deze aarde.
In de Europese debatten neemt het thema gedeelde soevereiniteit het vaakst de vorm aan van het thema institutionele structuur van de Unie. Ik heb respect voor alle energie die de Unie de afgelopen jaren in dit onderwerp gestoken heeft en voor haar successen. Dat is dan ook de reden waarom ik het aandurf om dienaangaande wat verder in de toekomst te kijken. Het Parlement waarin u hier zitting heeft, wordt daarin rechtstreeks gekozen en het aantal mandaten per lidstaat komt zo veel mogelijk overeen met hun respectievelijke omvang. Verder zou het Europees Parlement mijns inziens als enige rechtstreeks door alle Europeanen gekozen organen over iets uitgebreidere bevoegdheden dienen te beschikken dan nu het geval is. Dat houdt in dat zijn wetgevende activiteiten in verdergaande mate dienen op te schuiven van de uitvoerende naar de wetgevende macht. Niemand mag ook maar het idee krijgen dat het Europees Parlement een of ander duur EU-snuisterijtje is.
Er zou van mij op een gegeven moment naast het Parlement een ander, kleiner orgaan mogen komen. Dat orgaan zou bestaan uit door de nationale parlementen uit hun eigen midden gekozen vertegenwoordigers, per lidstaat exact evenveel. Op deze of soortgelijke manier slaan we twee vliegen in een klap. Zo kan allereerst het in verschillende nationale parlementen heersende gevoel weggenomen worden dat zij geen onderdeel uitmaken van het Europese besluitvormingsproces en is er ten tweede dan op z'n minst toch één EU-orgaan waarin alle lidstaten echt volledig gelijk zijn aan elkaar. Uiteraard zou een dergelijke instelling slechts sporadisch bijeenkomen, en wel slechts wanneer een bepaald aantal leden daarom vraagt en als het over zaken gaat die consensus vereisen. Op deze manier kan de benoemingsprocedure van Commissieleden veel minder omslachtig gemaakt worden en hoeven zij niet langer langs nationale lijnen benoemd te worden. Bovendien wordt het tellen van de stemmen in de Europese Raad hiermee eindelijk vele malen eenvoudiger. Ik vind het persoonlijk veel belangrijker dat commissarissen echte deskundigen zijn op hun vakgebied dan dat zij koste wat het kost mijn land- of zelfs partijgenoten zijn.
Dan nog wat betreft de Europese Raad, een vreemde combinatie van uitvoerende en vertegenwoordigende macht. Ook dít orgaan dient een duidelijker positie te krijgen. Ik geloof dat die in de buurt zou moeten komen van de specifieke positie van het staatshoofd van een parlementaire democratie; een soort deels verborgen en deels zichtbaar collectief hoofd van het statenverbond. De zichtbare en voor iedereen bevattelijke vertegenwoordiging daarvan bestaat daarin uit slechts één enkel individu, een president. Deze is reeds voorzien in het Verdrag van Lissabon en is waarlijk een heel belangrijk persoon. Laten we wel zijn, staten die een collectief leiderschap aan het hoofd krijgen, staan gewoonlijk op het punt uiteen te vallen. Hiermee wil ik niet zeggen dat dit noodzakelijkerwijs ook voor supranationale gemeenschappen geldt, maar wel dat ik denk dat er helemaal bovenaan één enkele persoon moet staan die het uitgebreide en complexe onderliggende stelsel een gezicht geeft en het geheel zo bevattelijker maakt.
Ik heb al bij herhaling laten weten dat ik het fantastisch zou vinden wanneer er ergens in de toekomst een dunne, begrijpelijke en leesbare Europese grondwet zou komen die ook leesbaar is voor schoolkinderen en waarvan al het overige - vandaag de dag al duizenden bladzijden - slechts een bijlage zou zijn. Uiteraard zou het Handvest van de grondrechten - een document dat uitdrukking geeft aan de waarden en idealen van de Unie die zij probeert na te leven en die leidend zijn bij al haar besluitvorming - een organisch onderdeel uitmaken van een dergelijke grondwet of er zelfs het eerste deel van vormen.
Dames en heren, staat u mij toe een laatste opmerking te maken, een opmerking waarmee ik min of meer terugkeer naar datgene waarmee ik begonnen ben. Zo van veraf lijkt de Europese Unie op een zeer technocratisch orgaan dat zich alleen maar bezighoudt met de economie en met geld. De eeuwige strubbelingen over de begroting, quota, douanerechten, belastingen, handelsregels en allerlei uiteenlopende voorschriften zullen er wel bij horen en ik haal er dan ook zeker niet mijn neus voor op. Ik denk juist zelfs dat die befaamde aanbevelingen of normen voor de bereiding van goulash - het gebruikelijke onderwerp van eurosceptisch hoongelach - eerder bedoeld zijn ter bescherming van iets typisch Tsjechisch of Hongaars dan als een aanval op de desbetreffende lidstaat of diens identiteit.
Desalniettemin ben ik van mening dat de Unie een steeds groter en ook zichtbaarder accent dient te leggen op datgene wat daadwerkelijk telt, en wel haar geestelijke grondslagen en haar waarden. We hebben het hier per slot van rekening over een weergaloze poging om een grote en originele supranationale gemeenschap te bouwen, gegrondvest op respect voor de menselijke vrijheden, de menselijke waardigheid, op echt grondgebied en dus niet slechts een schijnbare of formele democratie, op vertrouwen in het gezond verstand, fatsoen en het vermogen tot het voeren van een gelijkwaardige dialoog, zowel binnen deze gemeenschap als met eender wie daarbuiten. En natuurlijk eveneens op basis van respect voor de verschillende volkeren, hun tradities, prestaties, voor de landen waarin zij wonen, voor hun thuis, met inbegrip van het landschap dat het thuis van al deze mensen herbergt. En natuurlijk ook op basis van respect voor de mensenrechten en de menselijke solidariteit.
De rijke spirituele en culturele geschiedenis van Europa - bestaande uit een combinatie van antieke, joodse, christelijke en islamitische elementen en daarna ook elementen uit de Renaissance en de Verlichting - heeft geresulteerd in een geheel aan onbetwistbare waarden die de Europese Unie weliswaar met de mond belijdt, maar die zij desalniettemin vaak louter als een mooie verpakking gebruikt voor datgene waar het op dat moment werkelijk om draait. Maar gaat het in de allereerste plaats niet juist om deze waarden en zijn die niet juist richtingbepalend is voor al het overige?
Ik pleit hier voor niets revolutionairs, voor niets baanbrekends, niets radicaals. Het enige waarvoor ik hier pleit is dieper na te denken over de fundamentele uitgangspunten van de Europese eenwording, voor een nadrukkelijker cultivering van ons Europeaan-zijn, voor een duidelijk verwoorde verhouding tot een morele orde die verder reikt dan een wereld van instantsuccessen, een wereld die nergens heengaat, een wereld van louter op basis van kwantitatieve kengetallen bepaalde welvaart.
Europa is nu sinds twintig jaar niet meer in tweeën gescheurd. Ik geloof er heilig in dat het zich niet nog eens weer laat opdelen, maar dat het juist een ruimte en aanjager zal zijn van steeds verdergaande solidariteit en samenwerking. Mijn grote hoop is dat de Ode an die Freude van Schiller voor ons en onze nakomelingen meer worden zal dan slechts een gedicht ter verheerlijking van de vriendschap tussen volkeren en dat het uitgroeit tot hét symbool bij uitstek van onze gezamenlijk inspanningen voor een humanere wereld.
(Staand applaus)
De Voorzitter
Dames en heren, als de Sacharovprijs dertig jaar geleden al bestaan had, was jij onze grootste kanshebber geweest, Václav. Gelukkig heb je die prijs niet meer nodig, want er is geen sprake meer van een oud en een nieuw Europa: er is maar één Europa. Vandaag de dag rust op ons politici de plicht om de waarden van verzoening en solidariteit waarop de Unie gegroeid is, in ere te houden. Laten we er daarom alles aan doen om ervoor te zorgen dat ze niet uit het oog verloren worden.
(De vergadering wordt om 15.50 uur geopend)
