Wręczenie Nagrody im. Sacharowa (uroczyste posiedzenie) 
Przewodniczący
Szanowni goście, drodzy koledzy, drodzy przyjaciele! Są dni, w których jestem szczególnie dumny, że zasiadam w fotelu przewodniczącego Parlamentu Europejskiego. Dzisiejszy dzień jest jednym z nich. Dzisiaj uhonorowujemy laureatów Nagrody im. Sacharowa za rok 2009, nagrody za działalność na rzecz wolności myśli.
Czuję się ogromnie zaszczycony mogąc przypomnieć, że Konferencja Przewodniczących postanowiła przyznać tę nagrodę Olegowi Orłowowi, Siergiejowi Kowaliowowi i Ludmile Aleksiejewej, reprezentujących organizację "Memoriał” i wszystkich innych obrońców praw człowieka w Rosji. Jestem dumny, że decyzję tę podjęto jednomyślnie.
(Długie i gromkie oklaski)
Przyznając tę nagrodę, my, posłowie do Parlamentu Europejskiego, wyróżniamy tych spośrod nas, którzy walczą o prawa człowieka, ale również tych, którzy w tej walce stracili życie. Powinna być dziś z nami Natalia Estemirowa, a także Anna Politkowska. Sprawcy ich śmierci nie zostali jeszcze pociągnięci do odpowiedzialności.
(Oklaski)
My, mieszkańcy Europy, wiemy, jaka jest cena wolności, jaka jest cena wolności myśli. W dniu 16, grudnia, dokładnie 28 lat temu, górnicy strajkujący w kopalni "Wujek” zostali zabici przez funkcjonariuszy komunistycznej milicji, ponieważ walczyli o solidarność, czyli o podstawowe prawa człowieka, o godność. Dwadzieścia lat temu 16, grudnia w Rumunii rozpoczęła się rewolucja, w której życie straciło ponad tysiąc osób. Ludzie ci zginęli, ponieważ walczyli o swoją wolność.
Te wydarzenia miały miejsce w krajach, które są obecnie członkami Unii Europejskiej, w krajach, które są dziś razem z nami. My w Parlamencie Europejskim nigdy nie zapomnimy o przeszłości. Naszym obowiązkiem jest dbać o te wartości, które są nam wszystkim tak drogie. W Europie cieszymy się na co dzień prawem człowieka do wolności myśli dzięki tym, którzy złożyli najwyższą ofiarę.
Sergei Kovalev
w imieniu organizacji "Memoriał”, zdobywcy nagrody Sacharowa za rok 2009. - (tłumaczenie z języka rosyjskiego) Panie i panowie! W imieniu organizacji "Memoriał” chciałbym podziękować Parlamentowi Europejskiemu za ten ogromny zaszczyt - Nagrodę im. Sacharowa.
Członkowie "Memoriału” uważają, że ta nagroda nie została przyznana tylko naszej organizacji. Ta nagroda została przyznana wszystkim ludziom broniącym praw człowieka w Rosji oraz - mówiąc ogólniej - znaczącej części społeczeństwa rosyjskiego. Przez 40 lat, najpierw w Związku Radzieckim, a potem w Rosji, obrońcy praw człowieka stali na straży "europejskich” - czyli uniwersalnych - wartości. Ta walka zawsze była tragiczna i w ostatnich latach doprowadziła do śmierci najlepszych i najodważniejszych ludzi. Jestem przekonany, że przyznając organizacji "Memoriał” Nagrodę im. Sacharowa, Parlament Europejski myślał przede wszystkim o tych ludziach - naszych zmarłych kolegach i towarzyszach broni. Mają oni pełne prawo do tej nagrody. Na początku chciałbym wymienić nazwisko Natalii Estemirowej, naszej koleżanki z "Memoriału”, zamordowanej tego lata w Czeczenii. Nie mogę kontynuować nie wymieniając także innych nazwisk, prawnika Stanisława Markelowa, dziennikarek Anny Politkowskiej i Anastazji Baburowej, zamordowanych w Moskwie, etnologa Nikołaja Girenki zastrzelonego w Sankt Petersburgu, Farida Babajewa zamordowanego w Dagestanie i wielu innych. Niestety ta lista jest bardzo długa. Chciałbym prosić państwa o powstanie i uczczenie pamięci tych osób.
(Posłowie wstali i uczcili pamięć zmarłych minutą ciszy)
Ci ludzie zginęli, aby Rosja mogła stać się krajem prawdziwie europejskim, w którym życie publiczne i polityczne opiera się na pierwszeństwie życia i wolności każdego człowieka. To znaczy, że oni umarli także za Europę, ponieważ Europa bez Rosji nie byłaby kompletna.
Mam nadzieję, że wszyscy rozumieją, że kiedy mówię o "europejskich wartościach” i "europejskiej kulturze politycznej” nie mam na myśli położenia geograficznego ani tzw. "eurocentryzmu”. Kultura polityczna oparta na wolności i prawach człowieka odzwierciedla uniwersalny system wartości, który pasuje zarówno do Europy, jak i do Afryki, Rosji czy Chin.
Dzisiejsze wydarzenie jest symboliczne, a jego elementy - sama nagroda, dzień, w którym została ogłoszona, ludzie, którzy ją przyznali i ci, którzy ją otrzymali - są ze sobą powiązane.
Andriej Sacharow, który zmarł 20 lat temu, był wybitnym orędownikiem praw człowieka i wybitnym myślicielem. Wspierał dwie ważne idee. Po pierwsze, uważał, że jedynie przezwyciężając polityczne rozłamy i antagonizmy ludzkość może przetrwać, rozwijać się, stawiać czoła globalnym wyzwaniom oraz chronić pokój i postęp na świecie. Po drugie, głosił, że jedynie prawa człowieka, a przede wszystkim wolność myśli, mogą skutecznie wspierać działania zmierzające do przezwyciężenia politycznych rozłamów współczesnego świata.
Unia Europejska, której Parlament ustanowił tę nagrodę jeszcze za życia Sacharowa, jest dzisiaj prawdopodobnie najbliższa modelowi zjednoczonej ludzkości, o którym marzył Andriej Dmitriewicz Sacharow.
Ostatnio Rosja i Europa często znajdowały się w opozycji wobec siebie. W Rosji stało sie modne mówienie o "szczególnej rosyjskiej drodze”, "szczególnej rosyjskiej duchowości” lub nawet o "szczególnych wartościach narodowych”. A w świecie euroatlantyckim często słyszy się opinię, że Rosja jest "dziwnym krajem”, w którym o rozwoju politycznym decyduje historia i specyficzne cechy. Pojawiają się też inne, oparte na przypuszczeniach, opinie. Cóż mogę powiedzieć na ten temat? Rosja, jak żaden inny kraj na świecie, ma swój własny sposób porządkowania życia według uniwersalnych zasad. Żaden inny kraj nie organizuje swojego życia zgodnie z pomysłami i projektami w całości zapożyczonymi z zewnątrz, ale kontakty Rosji z Europą nie zależą jedynie od tego kto i od kogo pożycza. Pytanie można postawić inaczej: Czy Rosja wniosła coś do cywilizacji paneuropejskiej i światowej, która kształtuje się na naszych oczach? Chciałbym tutaj przypomnieć wyjątkowy wkład Rosji w duchowy i polityczny rozwój Europy i ludzkości. Mam na myśli kluczową rolę, jaką odegrał ruch obrony praw człowieka w Związku Radzieckim w kształtowaniu nowoczesnej kultury politycznej.
Sacharow przeanalizował rolę praw człowieka i wolności intelektualnej we współczesnym świecie już w 1968 roku. Jego pomysły realizowały organizacje praw człowieka powołane przez radzieckich dysydentów, przede wszystkim Moskiewska Grupa Helsińska, którą dziś reprezentuje Ludmiła Aleksiejewa. Te organizacje jako pierwsze publicznie powiedziały, że pięknie brzmiące deklaracje o międzynarodowej ochronie praw człowieka nie mogą pozostać jedynie deklaracjami. Udało nam się poruszyć światową opinię publiczną, a zachodnie elity polityczne musiały zrezygnować ze swojego tradycyjnego pragmatyzmu. Wydarzenia te spowodowały oczywiście pojawienie się wielu nowych problemów, które nadal pozostają nierozwiązane - między innymi doktryna interwencji humanitarnej. Niemniej jednak, przez ostatnie 30 lat udało nam się wiele osiągnąć, chociaż dużo pracy jest jeszcze przed nami. Ten proces zapoczątkowali w latach 70. obrońcy praw człowieka w Rosji i przynajmniej z tego powodu Rosja nie powinna być wykreślona z listy krajów europejskich.
W Rosji, w ostatnim trzydziestoleciu XX wieku ruch praw człowieka stał się synonimem postawy obywatelskiej, a rosyjska myśl w zakresie praw człowieka rozwinęła się globalnie - tak jak poglądy Sacharowa - i nabrała znaczenia filozofii politycznej. Wiąże się to z wyjątkową i tragiczną historią Rosji w XX wieku oraz z koniecznością zrozumienia i przezwyciężenia krwawej i smutnej przeszłości. O ile dla Europy zachodniej druga wojna światowa była logiczną konsekwencją relatywnie krótkiego okresu dominacji reżimu nazistowskiego w Niemczech i bodźcem do powojennej modernizacji politycznej, o tyle dla ZSRR i Rosji konieczność zmian wynikała z siedemdziesięcioletniej dominacji reżimu komunistycznego, którego punktem kulminacyjnym był dyktatorski terror Stalina. Dwoma głównymi elementami odradzającego się rosyjskiego obywatelstwa były świadomość prawa i pamięć historyczna. Ruch praw człowieka od samego początku postawił sobie za cel przezwyciężenie dziedzictwa stalinizmu w życiu publicznym, politycznym i kulturalnym. W jednym z pierwszych opublikowanych tekstów - ulotce rozprowadzonej przez organizatorów historycznego spotkania w obronie prawa w dniu 5 grudnia 1965 r. - napisano z niezwykłą prostotą i zwięzłością: "Krwawa przeszłość wymaga od nas czujności w chwili obecnej”.
W gruncie rzeczy to szczególne połączenie dwóch elementów świadomości obywatelskiej - doktryny prawa i pamięci historycznej - odziedziczyła w całości współczesna, rosyjska społeczność związana z ochroną praw człowieka i prawdopodobnie całe rosyjskie społeczeństwo obywatelskie.
Wierzę, że nadrzędna rola, jaką Sacharow przypisywał organizacji "Memoriał” w ostatnich miesiącach i latach swojego życia, wynikała z tego, że rozumiał bardzo dokładnie ten specyficzny aspekt. W działalności "Memoriału” te dwa podstawowe komponenty rosyjskiej świadomości publicznej połączyły się w jedną całość.
W mojej opinii, posłowie Parlamentu Europejskiego przyznając dzisiaj - w dwudziestą rocznicę śmierci Sacharowa - tę nagrodę, również czuli i rozumieli ten specyficzny aspekt. Wszyscy pamiętamy rezolucję w sprawie świadomości europejskiej i totalitaryzmu, którą Parlament Europejski przyjął w kwietniu. Ta rezolucja - tak jak rezolucja OBWE przyjęta w lipcu w sprawie zjednoczenia podzielonej Europy - pokazuje sens i zasadniczą ideę naszej pracy. "Memoriał” dziękuje państwu za zrozumienie. Absurdalność współczesnej sytuacji politycznej w Rosji widać na przykładzie naszego parlamentu - parlamentu kraju, który najbardziej ucierpiał z powodu stalinowskiej i komunistycznej dyktatury - który zamiast wspierać te rezolucje natychmiast ogłosił, że są "antyrosyjskie”!
To pokazuje, że nawet dzisiaj stalinizm nie jest dla Rosji jedynie historycznym epizodem z XX. wieku. Mamy za sobą kilka lat zawiłej i niepełnej wolności politycznej. Nie wyeliminowaliśmy jeszcze głównej cechy komunistycznego totalitaryzmu - traktowania ludzi jak zasobów, które można spisać na straty.
Cele polityki państwowej są określane - tak jak do tej pory - niezależnie od opinii i interesów obywateli.
Powstanie reżimu "udającego demokrację” we współczesnej Rosji jest właśnie z tym związane. Naśladowane są wszystkie instytucje współczesnej demokracji: system wielopartyjny, wybory parlamentarne, podział władzy, niezależny system sądowy, niezależna telewizja itd. Ale taka imitacja, która nazywana była "demokracją socjalistyczną” istniała już za czasów Stalina.
Dzisiaj utrzymanie tej imitacji nie wymaga stosowania masowego terroru - wystarczą stereotypy zachowań i publicznej świadomości, które zachowały się jeszcze z czasów stalinowskich.
Jednak terror jest wykorzystywany, gdy jest konieczny. W ciągu ostatnich dziesięciu lat w Czeczenii "zaginęło” ponad trzy tysiące ludzi - to znaczy, że zostali uprowadzeni, torturowani, straceni i pochowani w nieznanym miejscu. Na początku zbrodnie popełniali przedstawiciele władz federalnych, którzy później przekazali te "zadania” lokalnym służbom bezpieczeństwa.
Ilu funkcjonariuszy rosyjskiej służby bezpieczeństwa ukarano za te zbrodnie? Tylko kilku. Kto doprowadził do rozliczenia i osądzenia tych ludzi? Przede wszystkim obrończyni praw człowieka Natalia Estemirowa, dziennikarka Anna Politkowska, prawnik Stanisław Markelow. Co się z nimi stało? Zostali zamordowani.
Przemoc, którą obserwujemy w Czeczenii, przekracza granice i zagraża całemu krajowi. Nadal jednak znajdują się ludzie, którzy nawet w takich okolicznościach są gotowi przeciwstawić się powrotowi do przeszłości. I to daje podstawę naszej nadziei. Wszyscy rozumiemy, że nikt nie nawróci Rosji na ścieżkę wolności i demokracji, jeśli nie zrobi tego sama Rosja, jej obywatele i jej społeczeństwo obywatelskie.
Ponadto, sytuacja w naszym kraju nie jest tak prosta, jak mogłaby się wydawać powierzchownemu obserwatorowi. Mamy wielu sojuszników w społeczeństwie - zarówno w walce o prawa człowieka, jak i walce ze stalinizmem.
Czego możemy oczekiwać od europejskich polityków i europejskiej opinii publicznej? Andriej Dmitriewicz Sacharow sformułował te oczekiwania ponad 20 lat temu: "Mój kraj potrzebuje wsparcia i presji”.
Zjednoczona Europa ma możliwość stworzenia takiej stanowczej i jednocześnie życzliwej polityki opartej na wsparciu i presji, ale nie wykorzystuje w pełni tej możliwości. Wspomnę tylko o dwóch przykładach.
Pierwszym jest działalność Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który rozstrzyga sprawy wniesione przez obywateli Rosji. Właśnie możliwość odwołania się do Trybunału w Strasburgu zmusza rosyjskie sądy do niezależnej pracy na wysokim poziomie. Najważniejsze jest to, aby wyroki Trybunału doprowadziły do ograniczenia przypadków prowadzących do łamania praw człowieka.
W ostatnich latach Trybunał w Strasburgu wydał ponad 100 wyroków w poważnych "czeczeńskich” sprawach wniesionych przez obywateli przeciwko przedstawicielom państwa. I co to dało? Nic. Rosja należycie wypłaca ofiarom odszkodowania przyznane przez Trybunał Europejski, traktując to jako rodzaj "podatku od bezkarności” i odmawiając przeprowadzenia śledztwa i ukarania winnych. Ponadto, generałowie wymienieni z nazwiska w wyrokach wydanych w Strasburgu nie stają przed sądem, ale są awansowani.
Co się dzieje, gdy wzywamy Komitet Ministrów Rady Europy do egzekwowania wyroków Trybunału? W Strasburgu wzruszają ramionami, pytając: "Co możemy zrobić?”. I nadal milczą.
Drugi, bardziej ogólny przykład dotyczy relacji między Rosją, a Unią Europejską w dziedzinie ochrony praw człowieka. Dzisiaj sprowadzają się one do konsultacji Unii Europejskiej z Rosją przeprowadzanych raz na pół roku. Jak taka okazja jest wykorzystywana? Urzędnicy, nienajwyższej rangi, dyskutują kilka godzin za zamkniętymi drzwiami. Europa pyta o Czeczenię, a Rosja odpowiada pytaniami o Estonię i Łotwę. Potem wszyscy rozchodzą się na następne sześć miesięcy. Zarówno rosyjskie, jak i międzynarodowe organizacje pozarządowe organizują wydarzenia alternatywne i posiedzenia oraz prezentują raporty. Podczas spotkań z obrońcami praw człowieka, przedstawiciele Brukseli mówią smutno: "Nic nie możemy zrobić”. I nadal milczą.
Jak zatem Europa powinna traktować Rosję? Z naszego punktu widzenia odpowiedź jest prosta: z Rosją trzeba postępować tak samo, jak z innymi krajami europejskimi, które wzięły na siebie określone zobowiązania i przyjęły odpowiedzialność by je wypełnić. Niestety, dzisiaj Europa coraz rzadziej formułuje rekomendacje dla Rosji dotyczące demokracji i praw człowieka. Czasem woli w ogóle nie wspominać o tych kwestiach. Nieważne jakie są przyczyny - czy to kwestia nieskutecznych działań, czy pragmatycznego podejścia do spraw ropy i gazu.
Europa nie powinna milczeć, lecz nieustannie powtarzać, przypominać i nalegać z szacunkiem, ale stanowczo, aby Rosja wypełniała swoje zobowiązania.
(Oklaski)
Nie ma oczywiście gwarancji - nie ma nawet szczególnej nadziei - że te apele pozwolą osiągnąć cel. Jeśli jednak przestaniemy o tym mówić, władze rosyjskie uznają, że jesteśmy wobec nich pobłażliwi. Usunięcie drażliwych tematów z porządku obrad szkodzi Rosji, ale szkodzi również Europie, ponieważ poddaje w wątpliwość zaangażowanie instytucji europejskich w obronę europejskich wartości.
Nagroda, którą dzisiaj państwo wręczają, jest przyznawana "na rzecz wolności myśli”.
Mogłoby się wydawać, że myśl musi być wolna, że nie można jej w żaden sposób ograniczyć. Ale jest na to jeden sposób - strach, który staje się częścią osobowości i sprawia, że człowiek myśli i czuje to, czego się od niego wymaga. Ludzie boją się, ale czują też ulgę kochając swojego Wielkiego Brata, jak to określił George Orwell. Tak było w Rosji w czasach Stalina i w Niemczech w czasach Hitlera. Podobna sytuacja powtarza się teraz w Czeczenii za rządów Ramzana Kadyrowa. Taki strach może rozprzestrzenić się w całej Rosji.
Co zatem może powstrzymać strach? Może to wydawać się paradoksalne, ale jest to wyłącznie wolność myśli. Ta umiejętność, opanowana przez Sacharowa w niezwykłym stopniu, sprawiła, że nie poddawał się strachowi. A ci, którzy go obserwowali, również uwalniali się od strachu.
Wolność myśli jest podstawą wszystkich innych swobód.
Dlatego Nagroda im. Sacharowa słusznie przyznawana jest "na rzecz wolności myśli". Jesteśmy dumni, że ją dzisiaj otrzymaliśmy.
(Izba nagrodziła mówcę owacją na stojąco)
(Posiedzenie zostało zawieszone o godz. 12.30 i wznowione o godz. 15.00)
