Uroczyste posiedzenie - Dwudziesta rocznica demokratycznych przemian w Europie Środkowo-Wschodniej
Przewodniczący
Zanim rozpoczniemy, chciałbym powiedzieć, że wymieniłem poglądy z panem prezydentem Havlem, i mogę państwa zapewnić, że 25 lat temu żaden z nas nie uwierzyłby, że przyjdzie taki moment!
(Oklaski)
Václav Havel
były prezydent Republiki Czeskiej. - (CS) Panie przewodniczący, panie i panowie! Chciałbym podziękować za zaproszenie i możliwość zwrócenia się do państwa w tych dniach towarzyszących obchodom dwudziestej rocznicy dramatycznego przerwania szczelnych granic, przecięcia zasieków z drutu kolczastego i zburzenia murów dzielących narody Europy, a w przypadku Niemiec muru dzielącego jeden i ten sam naród. Był to kres dwubiegunowego podziału nie tylko samej Europy, ale w znacznym stopniu też całego świata. Była to chwila o tak historycznym znaczeniu, że wiele osób sądziło, że od tego momentu świat będzie już tylko rozkwitał.
Tak się nie stało. Historia, ma się rozumieć, nie stanęła w miejscu. Tym bardziej więc należy potraktować tę rocznicę jako wezwanie do zastanowienia się nie tylko nad teraźniejszością, lecz w pierwszym rzędzie także nad przyszłością. Chciałbym dołączyć do tego wezwania pięć uwag na temat europejskiej integracji.
Nikt z nas nie był w pełni przygotowany na zaskakująco szybki upadek żelaznej kurtyny, nie było zresztą takiej możliwości. Byłoby to nienaturalne. Wkrótce potem nastąpił okres określonych dylematów, rozważania przeróżnych alternatyw i poczucia niepewności. Ostatecznie NATO wykonało odważny krok, zapraszając do swego grona nowych członków, gwarantując tym samym ich bezpieczeństwo i pozwalając im skupić się na przygotowaniach do akcesji do Unii Europejskiej. Niedługo potem Unia faktycznie otwarła swoje podwoje dla młodych demokracji Europy Środkowo-Wschodniej. Od czasu do czasu kraje te przysparzają różnych kłopotów. To zrozumiałe. Nie można zbudować, ani przywrócić demokratycznej kultury politycznej z dnia na dzień. To wymaga czasu i wiąże się z koniecznością rozwiązywania całej masy nieoczekiwanych problemów. W dobie historii współczesnej komunizm panował pierwszy i - mamy nadzieję - ostatni raz, dlatego jako pierwsi zetknęliśmy się ze zjawiskiem postkomunizmu. Musieliśmy się zmierzyć ze skutkami długotrwałego reżimu opartego na lęku oraz z wszystkimi zagrożeniami towarzyszącymi historycznie bezprecedensowej redystrybucji majątku. Było i jest wiele barier, a nasze doświadczenie w tej materii jest nadal doświadczeniem raczkującym.
Uważam jednak, że zachód postąpił słusznie. Każda inna alternatywa pociągnęłaby za sobą znacznie więcej problemów i byłaby bardziej kosztowna - nie tylko dla zachodu, ale de facto także dla nas wszystkich. Mogliśmy nie tylko zaznać niebezpiecznego rozwoju wypadków, jakim byłaby nowa walka o strefy wpływów lub bezpośrednia dominacja jednej strony nad drugą, ale też państwa nieprzyjęte przez zachód stałyby się, z dużą dozą prawdopodobieństwa, areną rozgrywek różnej maści nacjonalistów i populistów, wspieranych przez zbrojne oddziały milicji. Niewykluczone też, że kraje te przeistoczyłyby się w region niebezpiecznych lokalnych konfliktów, co byłoby tym groźniejsze, że - jak powszechnie wiadomo - druga wojna światowa nie doczekała się prawdziwej konferencji pokojowej, która ukształtowałaby powojenne stosunki europejskie w wiążący, jednoznaczny i trwały sposób. Uważam, że wiele spośród tych osób, które jeszcze do niedawna machały flagami z sierpem i młotem, sięgnęłoby bez namysłu po flagę nacjonalistyczną. Mieliśmy okazję przekonać się, do czego to prowadzi, na przykładzie byłej Jugosławii. Wiadomo, że jedne demony budzą zwykle kolejne demony. Toteż nie sposób powiedzieć, czy zaraza ta nie ogarnęłaby zachodniej części Europy. Żyjemy w erze, w której - za sprawą globalizacji - wszelki lokalny konflikt może łatwo przerodzić się w konflikt ogólnoświatowy.
Podejście, które wybrano, było zatem najbardziej naturalne pod względem historycznym i najbardziej korzystne pod względem praktycznym. Było to ponadto podejście, które można było rozumieć jako wyraz wspólnej odpowiedzialności za historyczny rozwój wypadków, którego początki wynikły po części z krótkowzrocznej polityki ustępstw realizowanej przez demokratyczny świat.
Podsumowując powiem, że odczuwalne trudności, jakie ma dziś z nami UE, są warte swej ceny, ponieważ każdy inny kurs działania byłby z pewnością znacznie gorszy i znacznie bardziej niebezpieczny. W tych okolicznościach możemy jedynie prosić Europę o cierpliwość i wyrozumiałość.
Powstaje oczywiście pytanie, co my możemy zaoferować Europie. Długo uważałem, że po tym wszystkim, czego doświadczyliśmy w dobie totalitaryzmu, powinniśmy byli - jako bezpośrednio winni - wyjaśnić to doświadczenie w przekonujący sposób innym, przekuwając wszystko, co z niego wynika, w konkretne inicjatywy. To nie jest sprawa łatwa i nie jestem pewien, czy już zdołaliśmy to zrobić. Totalitarne lub autorytatywne formy rządów mają często niepozorne początki i sięgają nierzadko po wyrafinowane metody społecznej kontroli. Dopiero teraz, w miarę upływu czasu, wielu z nas zdaje sobie sprawę, jak sprytnie byliśmy niekiedy wciągani w sieć totalitaryzmu. Wszystko to każe nam podchodzić do sprawy ze szczególną rozwagą. Niech to będzie nasz wkład w zagwarantowanie, że to, czego doświadczyliśmy, już nigdy się nie powtórzy.
Czego nam potrzeba? Przede wszystkim potrzeba nam wyraźnej i jednoznacznej solidarności ze wszystkimi, którzy stają dziś w obliczu totalitarnych lub autorytarnych reżimów w dowolnym zakątku świata. Na drodze tej solidarności nie mogą stanąć jakiekolwiek gospodarcze lub inne specjalne interesy. Nawet niewielkie, niepozorne i płynące z dobrych intencji kompromisy mogą prowadzić - choć pośrednio i z pewnym opóźnieniem - do fatalnych konsekwencji. Ze złem nie należy iść na ustępstwa, bo zło z natury wykorzysta każde ustępstwo dla swoich celów. Poza tym Europa ma własne niewesołe doświadczenia z politykami ustępstw. Nasze wsparcie, kierowane do osób o liberalnych zapatrywaniach oraz rzetelnych świadków warunków panujących w Korei Północnej, Birmie, Iranie, Tybecie, na Białorusi, na Kubie lub gdziekolwiek indziej na świecie, może stanowić większą pomoc, niż jesteśmy sobie w stanie wyobrazić. Pomożemy też sobie samym. Pomożemy sobie samym budować lepszy świat i traktować siebie samych w lepszy sposób. Innymi słowy, bardziej prawdziwie wcielać faktyczną treść wartości, pod którymi podpisujemy się na szczeblu wspólnotowym.
Parlament Europejski przyznał ostatnio Nagrodę im. Sacharowa rosyjskiej organizacji Memoriał, która monitoruje przestrzeganie praw człowieka w Rosji. Uważam, że był to bardzo ważny akt. Pamiętam, jakie to miało znaczenie dla naszego kraju, kiedy prezydent Francji wbrew życzeniu rządu zaprosił nas - opozycjonistów - do udziału w roboczym śniadaniu w trakcie jego wizyty państwowej. Tego rodzaju rzeczy są tylko z pozoru powierzchowne. Faktem jest, że w warunkach reżimu totalitarnego jedno śniadanie lub jedna stłumiona demonstracja studentów mogą w sprzyjających okolicznościach puścić w ruch koło historii.
Na tożsamość każdego człowieka, z wyjątkiem tego, co jest naszą wrodzoną cechą jako niepowtarzalnych jednostek, składają się wielokrotne poziomy tego, co można by określić mianem naszej kolektywnej tożsamości. Każdy z nas, w większym bądź mniejszym stopniu, buduje własne poczucie przynależności do rodziny, wspólnoty, regionu, firmy, kościoła, społeczności lub partii politycznej, do narodu, do cywilizowanego świata i w końcu do ludności tej planety. Wszystko to pokazuje, że mamy określone rodzaje ojczyzn, czy to geograficzne, ideologiczne, lingwistyczne, etniczne czy inne, oraz że sami wspólnie budujemy te ojczyzny. Pewną rolę odgrywają w tym też nasze różne poczucia patriotyzmu, nasze cele, przywiązania, skłonności, nasza duma, nasze cechy, tradycje, obyczaje, przyzwyczajenia i osobliwości. Krótko mówiąc, świat to barwny kobierzec, ludzkość to barwny kobierzec i podobnie barwny jest każdy z nas.
Z tego poczucia kolektywnej przynależności w naturalny sposób wyrasta kolektywna suwerenność. Na każdym poziomie naszej tożsamości doświadczamy pewnego stopnia suwerenności, lecz na żadnym z tych poziomów nie mamy i nie możemy mieć pełnej suwerenności. Jest bowiem jeden warunek: suwerenności te powinny się uzupełniać i w miarę możliwości nie wchodzić sobie wzajemnie w paradę.
Jestem pewien, że państwo już zgadli, że poruszam ten temat dlatego, że debaty toczące się obecnie wokół Konstytucji Europejskiej i traktatu lizbońskiego skupiają się w znacznej mierze na pytaniu, jaki rodzaj relacji powinien łączyć suwerenność narodową z suwerennością europejską. Odpowiedź jest prosta: suwerenności te powinny się wzajemnie uzupełniać. Jeżeli czuję się Europejczykiem, to nie oznacza, że przestaję być Czechem. Jest dokładnie na odwrót: jako Czech jestem zarazem Europejczykiem. Ujmę to nieco poetycko mówiąc, że Europa jest ojczyzną naszych ojczyzn.
Zarazem jestem pewien, że suwerenność europejska będzie się w przyszłości stopniowo umacniać. Nie wiem, jak szybko, czy też jak powoli, i nie wiem też, jakie czekają ją zawirowania. Lecz wiem, że proces integracji musi się toczyć nadal. Leży to w końcu w zasadniczym, czy wręcz żywotnym interesie nie tylko Europejczyków, ale i wszystkich. Przyczyny są oczywiste: żyjemy w przestrzeni jednej globalnej cywilizacji, w której właściciel grenlandzkiego przedsiębiorstwa połowowego może mieszkać na Tajwanie i jednocześnie być współwłaścicielem banku w Brazylii, zaś właściciel czeskiej kopalni może zarządzać swoją firmą przez komputer z Islandii. W takiej przestrzeni jeszcze istotniejszą rolę będą odgrywać różne wspólnoty ponadnarodowe, ponadpaństwowe czy kontynentalne. Nie oznacza to i nie będzie oznaczało kresu istnienia państwa narodowego, lecz państwa narodowe łączą się w grupy i będą nadal łączyć się w grupy, wspólnie działając w różnych dziedzinach. Już sam rozwój sytuacji technicznej i ekonomicznej czyni to bezwzględnie koniecznym. Z drugiej strony w czasach, kiedy świat zmierza ku złowieszczej unifikacji, konstytucje różnych pomniejszych wspólnot państw i narodów, które są sobie bliskie w ten czy inny sposób, mogą być pomocne w zapewnieniu lepszej ochrony narodowej lub regionalnej tożsamości.
Stopniowe i pokojowe grupowanie się państw stworzy też bez wątpienia lepsze warunki dla pokojowej koegzystencji. Czyż większość konfliktów wojennych w ubiegłych stuleciach nie miała charakteru wojen państw narodowych? Czy istnieje lepszy sposób poskromienia nacjonalistycznych demonów niż praktyczna kooperacja narodów? Przystąpienie do zasady wielowarstwowej suwerenności będzie możliwe jedynie przy wsparciu obywatelskim i politycznym. Zauważyłem, że w moim ojczystym kraju - i być może także w wielu innych krajach - ludzie często mówią o "nas” - w moim przypadku Czechach - oraz o "nich”, mając na myśli tę zgraję niegodziwych obcokrajowców w Brukseli. Lecz czy my sami nie jesteśmy przypadkiem także w Brukseli? Ten podział na a priori cnotliwych "nas” i w pewnym sensie podłych "tamtych”, którzy chcą nam za wszelką cenę dokuczyć, w prosty sposób wskazuje, jak niewielkie jest jeszcze zrozumienie dla rzeczywistej zasady integracji. Temu też trzeba cierpliwie stawić czoła.
Jedziemy wszyscy na jednym wózku i wózek ten zmierza we właściwą stronę. Będzie nadal jechał we właściwym kierunku pod warunkiem, że wszyscy jego pasażerowie będą mieli poczucie wspólnej odpowiedzialności i nie będą uprawiali prywatnych gierek w imię własnych korzyści.
Nie zbudujemy znaczenia ani wyjątkowości w ramach nowo utworzonej wspólnoty, głośno krzycząc o naszych niejasno formułowanych narodowych interesach, co ma jedynie maskować brak wewnętrznej pewności siebie, lecz stosując celowe metody współpracy i uczestnicząc we wspólnym wysiłku.
Europa od wieków była na tej planecie ośrodkiem cywilizacji i sama siebie tak postrzegała, nawet kiedy nie było ku temu powodów. W poczuciu zasadności swojego działania eksportowała swoją kulturę, swoją religię i swoje wynalazki na cały świat, czy ktoś sobie tego życzył, czy nie. Eksportowaniu wartości często towarzyszyły akty przemocy. Można by wręcz powiedzieć, że cała nowoczesna cywilizacja - nie tylko elementy cieszące się uznaniem świata, lecz i dzisiejsza krótkowzroczność - sięga swoimi korzeniami Europy. Więc Europa powinna z tego wyciągnąć wnioski i podejść do swej roli w nowy sposób. Mówiąc konkretnie, nie będzie już na świecie niczego wymuszać, lecz będzie się starała jedynie inspirować. Będzie dawała przykład, z którego inni będą mogli czerpać bez przymusu.
Byłoby trudno znaleźć na Ziemi drugi taki region, gdzie w poszczególnych krajach było by skupionych równie wiele narodowości i grup etnicznych, równie wiele mniejszości oraz mniejszości w obrębie mniejszości. Mimo to w ostatnich dekadach Europie udało się utworzyć coś, co jest być może najbardziej spójnym ponadnarodowym ugrupowaniem na dzisiejszym świecie. Co najważniejsze jednak, ugrupowanie to nie zrodziło się z przemocy silniejszych wobec słabszych, jak to zwykle bywało w przeszłości. Wprost przeciwnie, było produktem czysto praktycznych porozumień. Tym samym proces integracji przeniósł się z pól bitewnych na sale konferencyjne. Już samo to może stanowić nie lada wyzwanie dla pozostałej części świata.
Wspominałem już o rosnącym znaczeniu ponadnarodowych struktur w dzisiejszym świecie. Uważam, że w nadchodzących dziesięcioleciach najlepszych politycznym rozwiązaniem byłaby forma twórczej, partnerskiej współpracy pomiędzy wielkimi, ponadnarodowymi bądź kontynentalnymi jednostkami, oparta na konkretnych minimalnych standardach społecznych o raczej moralnym niż politycznym charakterze. Jeżeli te relacje mają mieć sens, muszą się opierać na dwóch podstawowych zasadach: całkowitej wzajemnej równości i jak największej otwartości. Relacja, w której ktoś, kierując się praktycznymi względami w rodzaju obaw przed odcięciem dostaw ropy lub gazu, przymyka oczy na morderstwa dokonywane na niezależnych dziennikarzach i tym podobne zło, które chętnie wypomniałby w dowolnych innych okolicznościach - taka relacja nie jest relacją partnerską. Taka relacja zasadza się na kłamstwie. Prawdziwi partnerzy muszą umieć rozmawiać o wszystkim, co zaprząta ich myśli, innymi słowy o całej prawdzie, i muszą też umieć wysłuchać całej prawdy.
Integracja europejska, dzięki której większość naszego kontynentu od tak dawna żyje w pokoju, stanowi w rezultacie unikatową próbę utworzenia demokratycznej konfederacji państw. Nie jest i nieprędko stanie się ona pełnoprawną federacją, czy choćby tradycyjną konfederacją. Jest po prostu czymś całkiem nowym. Gdyby tylko ta próba mogła być przykładem dla innych! Ale nie o to głównie chodzi. Wierzę, że Unia Europejska ma okazję zainspirować resztę świata czymś znacznie głębszym, niż tylko swym modelem współpracy między narodami. Mówiąc to, mam na myśli okazję do skorygowania tych wszystkich wątpliwych sposobów, w jakie Unia Europejska kształtowała i modyfikowała całokształt współczesnej cywilizacji. Jest to proces, który być może już dziś zaczyna powoli się toczyć.
Mam tu na myśli odrzucenie kultu zysku za wszelką ceną, bez względu na długofalowe i nieodwracalne konsekwencje, odrzucenie kultu zwiększania ilości i wciąż rosnącego wzrostu, odrzucenie prymitywnej idei dogonienia i prześcignięcia Ameryki, Chin czy też kogokolwiek innego, jak również odrzucenie niebezpiecznej i nieplanowanej kolonizacji Ziemi i bezmyślnego grabienia planety bez oglądania się na środowisko czy interesy przyszłych pokoleń. Mam też na myśli inteligentne metody oszczędności energii, gdzie sukces danego państwa nie mierzy się wzrostem konsumpcji, lecz - wprost przeciwnie - ograniczeniem konsumpcji.
Oczywiście jest to możliwe wyłącznie przy założeniu, że zaczną następować zmiany w duszy współczesnego Europejczyka. Zgodnie z najnowszymi ustaleniami w dziedzinie kosmologii, współczesny Europejczyk powinien mieć nieco więcej pokory, powinien myśleć o przyszłości, która nastąpi po jego śmierci, i powinien skłonić się w samotności przed tajemnicą wszechświata. Krótko mówiąc, powinien zwrócić się bardziej ku wieczności i nieskończoności, jak to zwykł czynić u zarania europejskich dziejów. Powinniśmy poważnie zastanowić się nad faktem, że cokolwiek uczyniono, tego nie można już odwrócić, że wszystko jest gdzieś zapisane - jeśli tylko nawet w postaci przemykającego światła - i że są rzeczy niewybaczalne.
Wracając do Europy jako partnera, faktem jest, że większość wojen w historii ludzkiej rodziny dotyczyła granic, czyli inaczej mówiąc terytorium. Wynika z tego bardzo ważna lekcja, że nie tylko państwa narodowe, lecz także ponadnarodowe wspólnoty zawsze powinny dokładnie wiedzieć, dokąd sięgają ich granice. Niejasne bądź dyskusyjne granice bywają częstą przyczyną katastrof. Unia Europejska powinna i o tym pamiętać, będąc pewną przebiegu swych zewnętrznych granic. Jeżeli zamierza usunąć granicę, musi wpierw dobrze wiedzieć, gdzie ta granica przebiega. Poparłaby tym samym pomysł, jakim byłaby geograficzna autoidentyfikacja na szerszą, czyli innymi słowy ogólnoplanetarną skalę. Tym sposobem Europa mogłaby także wnieść znaczący i konkretny wkład w to, czego wszyscy pragniemy, czyli pokój między ludźmi i narodami na tej planecie.
Temat wspólnej suwerenności przewija się w europejskich debatach zazwyczaj w odniesieniu do uzgodnień instytucjonalnych Unii. Jestem pełen uznania dla zaangażowania Unii w tę sprawę na przestrzeni ostatnich lat, jak również dla sukcesów, które osiągnęła. Właśnie dlatego pozwalam sobie spojrzeć w tej materii w przyszłość. Parlament, w którym państwo zasiadają, został wyłoniony w drodze bezpośredniego wyboru. Podejmowane są starania, aby ilość reprezentantów poszczególnych krajów odpowiadała ich wielkości. Uważam, że Parlament Europejski jako jedyny organ wybierany bezpośrednio przez wszystkich Europejczyków, powinien raczej mieć więcej uprawnień niż ma obecnie. Zadanie, jakim jest tworzenie prawa, powinno zostać wyraźniej przesunięte od władzy wykonawczej ku władzy prawodawczej. Parlament Europejski nie może nikomu wydawać się jedynie kosztownym dodatkiem do Unii.
Uważam, że równolegle z Parlamentem można by z czasem powołać drugi mniejszy organ, którego członkowie byliby wybierani przez członków parlamentów krajowych spośród ich własnych szeregów, przy czym każde państwo członkowskie miałoby prawo do takiej samej liczby delegatów. W ten lub podobny sposób można by rozwiązać naraz dwie różne kwestie. Po pierwsze, udałoby się wyeliminować odczucie wykluczenia z procesu podejmowania unijnych decyzji, którego doświadczają niektóre krajowe parlamenty. Po drugie, zapewniono by tym sposobem istnienie co najmniej jednego unijnego organu, który gwarantowałby wszystkim państwom członkowskim bezwzględną równość. Oczywiście organ ten zbierałby się raczej rzadko, gdyby zażądała tego określona liczba członków, oraz wyłącznie w sprawach wymagających uzyskania konsensusu. Takie rozwiązanie wyeliminowałoby też konieczność skomplikowanego powoływania komisarzy zgodnie z kluczem narodowościowym, zaś Rada Europejska nie musiałaby przestrzegać złożonych systemów liczenia głosów. Osobiście uważam, że ważniejsze jest, aby mieć komisarzy, którzy są czołowymi profesjonalistami w swojej dziedzinie, niż obsadzać w tej roli swoich pobratymców lub partyjnych kolegów za wszelką cenę.
Rada Europejska stanowi obecnie osobliwą kombinację organu wykonawczego i przedstawicielskiego. Nawet jej pozycja wymaga doprecyzowania. Uważam, że powinna przypominać pozycję głowy państwa w systemie demokracji parlamentarnej, stanowiąc częściowo ukryty i częściowo widoczny nadrzędny organ konfederacji państw. Na czele takiego organu stałaby widoczna i czytelna dla wszystkich osoba, innymi słowy prezydent, którego istnienie przewidziano już w traktacie lizbońskim i który jest bardzo ważną postacią, jeżeli wziąć pod uwagę, że gdzie tylko pojawia się jakakolwiek forma kolektywnej głowy państwa, zazwyczaj zapowiada to upadek samego państwa. Nie chcę przez to powiedzieć, że może się to także przydarzyć wspólnocie ponadnarodowej, niemniej uważam, że gdzieś na samym szczycie powinna się pojawić konkretna ludzka twarz, która reprezentowałaby całą tę złożoną machinę i dzięki której wszystko byłoby bardziej zrozumiałe.
Jak już niejednokrotnie wspominałem, było znakomicie, gdyby w przyszłości pojawiła się oszczędna, zrozumiała i przystępna w czytaniu europejska konstytucja, którą zrozumiałyby nawet dzieci, zaś cała reszta - sięgająca dziś tysięcy stron - zostałaby zawarta w załącznikach. Karta praw podstawowych, w której tekście sformułowano wartości lub ideały, na których opiera się Unia, których stara się przestrzegać i o których pamięta przy podejmowaniu decyzji, stałaby się w naturalny sposób organiczną częścią lub wręcz pierwszym rozdziałem takiej konstytucji.
Panie i panowie! Chciałbym zakończyć uwagą, która poniekąd pozwoli mi powrócić do początku mojego wywodu. Widziana z dalszej perspektywy, Unia Europejska przypomina wysoce technokratyczny organ, koncentrujący się wyłącznie na gospodarce i pieniądzach. Niekończące się spory dotyczące budżetu, kwot, opłat celnych, podatków, regulacji dotyczących sfery biznesu i wielu innych dziedzin są z pewnością potrzebne i w żaden sposób ich nie potępiam. Uważam wręcz, że intencją słynnych zaleceń czy norm dotyczących sposobu przyrządzania gulaszu - stanowiących powszechny obiekt kpin eurosceptyków - jest raczej ochrona tego, co czeskie czy węgierskie, niż atak na dane państwo członkowskie czy jego tożsamość.
Uważam jednak, że Unia powinna kłaść większy i bardziej widoczny nacisk na rzeczy najważniejsze, to jest na swoje duchowe i powiązane z wartościami podstawy. Unia stanowi bezprecedensową próbę zbudowania wielkiej i oryginalnej ponadnarodowej wspólnoty w oparciu o poszanowanie swobód człowieka i ludzkiej godności, na gruncie rzeczywistej, a nie jedynie pozornej czy formalnej demokracji, oraz na gruncie wiary w zdrowy rozsądek, przyzwoitość i zdolność do równoprawnego dialogu ze wspólnotą i ze wszystkimi. Opiera się też na poszanowaniu poszczególnych narodów, ich tradycji, osiągnięć, zajmowanych przez nie terytoriów, ich domów i krajobrazów, które te domy otaczają. I oczywiście na poszanowaniu praw człowieka i międzyludzkiej solidarności.
Bogata historia duchowa i kulturowa Europy, oparta na połączeniu elementów klasycznych, żydowskich, chrześcijańskich, muzułmańskich, a później także renesansowych i oświeceniowych, stworzyła ramy złożone z niekwestionowanych wartości, za którymi Unia Europejska może się wprawdzie opowiadać, ale które często pojmuje jedynie jako atrakcyjne opakowanie dla naprawdę istotnych rzeczy. Czyż nie jest jednak tak, że właśnie te wartości są najważniejsze i że to one nadają kierunek wszystkiemu innemu?
Nie nawołuję bynajmniej do działań rewolucyjnych, epokowych czy radykalnych. Namawiam jedynie do pogłębionej refleksji nad obecną podstawą integracji europejskiej, do bogatszej w empatię kultywacji naszej europejskości oraz do wyraźnego odwoływania do kodeksu moralnego, który wykracza poza świat naszych doraźnych korzyści. Poza świat, który prowadzi do nikąd i który używa jedynie ilościowych wskaźników do mierzenia koniunktury.
Minęło dwadzieścia lat o czasu, kiedy zamknęła się rana dzieląca Europę. Głęboko wierzę, że nasz kontynent już nigdy nie pozwoli się podzielić, ale że pozostanie przestrzenią i źródłem dla jeszcze głębszej solidarności i pełniejszej współpracy. Oby Oda do młodości Schillera stała się dla nas i dla naszych potomnych czymś więcej niż tylko poematem głoszącym przyjaźń między ludźmi, nabierając wymiaru poruszającego symbolu naszych wspólnych dążeń ku bardziej humanitarnemu światu.
(Owacja na stojąco)
Przewodniczący
Panie i panowie! Gdyby trzydzieści lat temu istniała Nagroda im. Sacharowa, byłbyś do niej naszym wiodącym kandydatem, Václavie. Na szczęście dzisiaj już jej nie potrzebujesz, ponieważ już nie ma starej i nowej Europy. Jest tylko jedna Europa. Dziś naszym obowiązkiem jako polityków jest poszanowanie wartości, jakimi są pojednanie i solidarność, na których gruncie wyrosła Europa. Uczyńmy zatem wszystko, co w naszej mocy, by te wartości nie popadły w zapomnienie.
(Posiedzenie zostało otwarte o godz. 15.50)
