Uroczyste posiedzenie - 20. rocznica zjednoczenia Niemiec
Przewodniczący
Szanowni koledzy i koleżanki, panie i panowie! Pozwolą państwo, że w waszym imieniu powitam w Parlamencie Europejskim wszystkich naszych szanownych gości. Dziękuję państwu za przybycie. Wielu z nas, posłów pamięta - ci z nas, którzy są bardzo młodzi, wiedzą o tym z historii - zjednoczenie Niemiec 20 lat temu.
Byli przy tym obecni czterej światowi przywódcy: prezydent Stanów Zjednoczonych George Bush senior, przywódca Związku Radzieckiego Michaił Gorbaczow, premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher i prezydent Francji François Mitterrand oraz, oczywiście, ministrowie spraw zagranicznych tych czterech państw, którzy negocjowali traktat zjednoczeniowy.
Jeden z tych ministrów spraw zagranicznych jest dziś z nami. Z wielką radością witam w Parlamencie Europejskim pana ministra Rolanda Dumasa. Bardzo się cieszymy, że jest pan z nami.
Witamy także obu niemieckich przywódców z tego okresu: kanclerza RFN Helmuta Kohla i premiera NRD Lothara de Maizière. Witamy w Parlamencie Europejskim 20 lat później!
Instytucje europejskie odegrały bardzo ważną rolę w zjednoczeniu Niemiec. Chciałbym również powiedzieć w imieniu nas wszystkich: witaj w domu, Enrique Barón Crespo, były przewodniczący Parlamentu Europejskiego! Enrique, to jest twój dom! Dziękuję ci za przybycie.
W końcu witam przewodniczącego Komisji Europejskiej z tamtego okresu, pana Jacques'a Delorsa. Bardzo się cieszymy, że jest pan z nami. Jesteśmy bardzo wdzięczni i pamiętamy pańskie przemówienia z tamtych czasów. Był pan wielkim zwolennikiem zjednoczenia Niemiec i dla nas wszystkich było to bardzo ważne. Bez zjednoczenia Niemiec nie doszłoby do zjednoczenia Europy. Te dni były przełomowe dla naszego kontynentu, możemy być z nich dumni i zawsze będziemy o nich pamiętać.
(Izba przyjęła przemówienie owacją na stojąco)
Lothar de Maizière
Panie przewodniczący, panie przewodniczący Delors, panie i panowie! Kiedy się rozglądam, dostrzegam tu wiele znanych twarzy i cieszę się, że znów was wszystkich widzę.
Jest dla mnie wielkim zaszczytem, że w tym momencie mogę zwrócić się do państwa w Parlamencie Europejskim. Jednoznacznie pokazuje to, że zjednoczenie Niemiec nie było wyłącznie sprawą krajową, ale także kluczową kwestią dla całej Europy. Mogę nawet powiedzieć, że dzięki zjednoczeniu Niemiec położyliśmy kres błędnemu nacjonalizmowi europejskich narodów. Chcę zatem wykorzystać okazję, jaką daje ta rocznica i moje wystąpienie, i zaapelować do wszystkich narodów Europy, aby starały się szukać tego wszystkiego, co nas jednoczy. Dzień dzisiejszy, 7 października, jest odpowiednią dla tej okazji datą, ponieważ dziś mija 61. rocznica powstania Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD). Przez 40 lat w dniu 7 października z przepychem, a nawet ostentacyjnie obchodzono Dzień Republiki.
Jednak ja zostałem premierem, aby zlikwidować NRD i poprowadzić Niemców z tego kraju do zjednoczenia. Nie mieliśmy możliwości rozwiązania otwartej kwestii niemieckiej w żaden inny sposób, niż w kontekście europejskiej jedności. Unia Europejska, której fundamentem jest traktat rzymski, pokazała, że kraje Europy wyciągnęły właściwe wnioski z dramatu obu wojen światowych. W 1957 roku kanclerz Konrad Adenauer zapewnił, że w przypadku zjednoczenia traktaty gwarantują Niemcom z NRD pełne członkostwo. To przekształciło intencję przyświecającą preambule do niemieckiej konstytucji, która dotyczy działania w imieniu tych, którym uniemożliwiono udział, w praktyczne działanie polityczne. W rezultacie kwestia niemiecka stale pozostawała aktualna, ponieważ była także jednym z kluczy do przezwyciężenia podziału Europy. Dwie rzeczy są ze sobą nierozerwalnie związane: wojna, którą Niemcy rozpoczęły i przegrały, oraz żelazna kurtyna, która podzieliła Europę.
Szczególnie tragicznym aspektem tej sytuacji było to, że żelazna kurtyna wyrządziła największe krzywdy tym osobom, które ucierpiały najbardziej pod rządami narodowego socjalizmu. Ani powstania w Berlinie Wschodnim z 1953 roku, w Polsce i na Węgrzech z 1956 roku, ani praska wiosna z 1968 roku nie były w stanie poważnie naruszyć fundamentów komunistycznej władzy. Jednak wtedy wielu ludzi w całym bloku wschodnim zrozumiało, że systemu, w którym żyli, nie można było zreformować, że można go było tylko obalić. To spostrzeżenie było dla nas nikłą nadzieją, której nieustannie trzymaliśmy się w obliczu trudnej sytuacji i postaw osób sprawujących władzę; jednakże większość ludzi, łącznie ze mną, nie wierzyła, że stanie się to za ich życia.
Wolność nie dochodziła do głosu. Był to okres opresyjnej ciszy i paraliżu. Jednak wszystko uległo zmianie w październiku 1978 roku, kiedy polski kardynał został wybrany na papieża. Jego wiara i słowa wystarczyły, aby wywołać niepokój nietolerancyjnych reżimów. Wpierw naród polski, a następnie cały świat zrozumiał, że ten człowiek powiedział to, w co wierzył, i że wierzył w to, co mówił. Jan Paweł II był pierwszym widocznym znakiem powiewu przemian, który od tej chwili wiał w całej Europie i w 1989 roku zamienił się w nawałnicę, która przyniosła polityczny wstrząs.
(Burzliwe oklaski)
Strajki w Gdańsku w 1980 roku i powstanie pierwszego wolnego związku zawodowego w bloku wschodnim stanowiły jednoznaczny sygnał, że proces ten się rozpoczął i że nie można go już było zatrzymać. Decydującym czynnikiem w tym wszystkim było to, że żaden z narodów nie walczył tylko dla siebie. Każdy, kto kwestionował komunizm, robił to w imieniu innych. Być może jest to ironiczny skutek internacjonalizmu. Tadeusz Mazowiecki i Lech Wałęsa zmienili nie tylko swój świat, ale również nasz. Jest wiele rzeczy, za które my, Niemcy, możemy podziękować narodowi polskiemu.
(Burzliwe oklaski)
Dziś powinniśmy również przypomnieć nazwiska innych postaci, które były bardzo ważne dla wielu ludzi. Wspomnę tylko Andrieja Sacharowa i Václava Havla, którzy wyciągnęli kamienie z muru berlińskiego na długo przed tym, zanim runął on w 1989 roku.
(Oklaski)
Chciałbym jeszcze raz podkreślić nasz szacunek i wdzięczność wobec Węgier, będących pierwszym krajem, który otworzył swoje granice.
(Oklaski)
To był czas, kiedy jedni ludzie działali w imieniu innych, ponieważ pragnęli wolności. Ten przełom polityczny był prawdziwym, wspólnym wysiłkiem, a jego najważniejszym skutkiem powinna i musi być trwała wspólnota europejska. Dlatego powinniśmy postrzegać te doświadczenia jako wezwanie do poszukiwania od teraz w Europie rzeczy, które nas jednoczą.
(Oklaski)
I nie zapomnę, jak Jan Paweł II w swoim przemówieniu przy Bramie Brandenburskiej w 1996 roku powiedział, spoglądając wstecz, że ludzie byli od siebie oddzieleni przez mury i bardzo niebezpieczne granice. W tej sytuacji, Brama Brandenburska była w listopadzie 1989 roku świadkiem tego, jak ludzie zrzucają z siebie i niszczą jarzmo ucisku. Zamknięta Brama Brandenburska była symbolem podziału. Kiedy w końcu została otwarta, stała się symbolem jedności i potwierdzeniem tego, że zawarty w niemieckiej konstytucji apel o pełne zjednoczenie Niemiec udało się zrealizować w wolności. Teraz ludzie mogą słusznie twierdzić, że Brama Brandenburska stała się bramą wolności. Chciałbym dodać do tego, co powiedział papież - jeśli wolno mi to uczynić, jako protestantowi z Brandenburgii i potomkowi hugenotów - że wraz z upadkiem muru berlińskiego Brama Brandenburska stała się symbolem europejskiej jedności. My, Niemcy, nie cieszylibyśmy się w pełni z naszej jedności narodowej, gdybyśmy nie postrzegali jej jako wkładu w jedność Europy w następstwie wydarzeń historycznych, o których właśnie wspomniałem.
(Oklaski)
Pierwsze i jedyne wolne wybory do Izby Ludowej NRD w dniu 18 marca 1990 r. doprowadziły do powstania parlamentu, który był prawdziwą reprezentacją całego społeczeństwa i odzwierciedleniem witalności i przekonującej siły demokracji jako formy rządów. W wyborach tych wzięło udział w sumie 93,4 % osób uprawnionych do głosowania. Uważam, że jest to rekord, który nie zostanie pobity w najbliższej przyszłości. Wybory te wpłynęły na wszystkich. Historia oceni je jako niesamowity dowód na to, że nam, Niemcom z NRD, po uzyskaniu wolności jesienią 1989 roku udało się wprowadzić demokrację w naszym kraju wiosną 1990 roku. Mieszkańcy NRD działali z przekonaniem i odpowiedzialnie i oddali sprawiedliwość nowo zdobytej wolności. Demokracja i wolność nie są tylko abstrakcyjnymi pojęciami. Przenikają one i definiują wszystkie aspekty naszego życia.
W 20. rocznicę wyborów do Izby Ludowej powiedziałem w Reichstagu - i chciałbym to podkreślić jeszcze raz tutaj - jak ważne było to, że Izba Ludowa natychmiast dała jasno do zrozumienia wszystkim naszym sąsiadom, że zmiany w NRD i zjednoczenie Niemiec nie były powodem do niepokoju. Parlament natychmiast i z własnej woli wziął na siebie odpowiedzialność za całą niemiecką historię. Skłonił głowę przed ofiarami i zapewnił naszych polskich sąsiadów, że granice są bezpieczne. Ponadto parlament poprosił o przebaczenie za udział NRD w stłumieniu praskiej wiosny. Zrobił to wszystko jeszcze przed wyborem nowego rządu, bo nowa era po zakończeniu zimnej wojny miała być czasem pojednania, pokoju i wspólnoty. Samo wzięcie na siebie odpowiedzialności stało się początkiem pracy jedynego wybranego w wolnych wyborach parlamentu NRD. Można powiedzieć, że wszystko, co nastąpiło później, było skutkiem tej decyzji. Jest ona ważna też dziś, kiedy NRD już nie istnieje, i stanowi zobowiązanie do poszukiwania we wszystkim, co robimy, tych rzeczy, które nas w Europie jednoczą.
Parlament zobowiązał mnie do rozpoczęcia procesu, który miał zjednoczyć oba państwa. Chciałbym podkreślić, że w tym czasie wszystkim nam udało nam się osiągnąć rzeczy, które od dawno stały się jasne, tylko dzięki entuzjazmowi, z jakim ludzie odnosili się do zjednoczenia. Wybory w dniu 18 marca 1990 r. były również plebiscytem w sprawie kwestii niemieckiej. Jednak wciąż musieliśmy zajmować się przygotowywaniem traktatów i wprowadzaniem przepisów dotyczących niekończącej się niemalże liczby problemów. Wszystkie aspekty życia społecznego zostały poddane zasadniczym zmianom. Na nowo powstały państwa niemieckie, przywrócono podział władzy, państwo ponownie zaczęło działać zgodnie z zasadą rządów prawa; w końcu zdemokratyzowano edukację, policję i organy administracyjne. Decydującym czynnikiem było ponowne wprowadzenie samorządu terytorialnego, które nawiązywało do reformy Steina i Hardenberga w Prusach i umożliwiło obywatelom udział w wolnych wyborach samorządowych w dniu 6 maja 1990 r. Poza tym przygotowaliśmy istotne krajowe traktaty dotyczące gospodarki, waluty i unii społecznej, traktat zjednoczeniowy i w końcu traktat 2+4 z państwami sprzymierzonymi - cieszę się, że widzę tutaj Rolanda Dumasa - który to traktat podpisaliśmy w Moskwie 12 grudnia.
(Oklaski)
W ciągu tych sześciu miesięcy osiągnęliśmy bardzo dużo i mamy prawo twierdzić, że był to najbardziej pracowity parlament w naszej historii.
Do dziś jestem wdzięczny za to, że wszyscy nasi partnerzy byli bardzo zaangażowanymi towarzyszami broni. Jest wiele nazwisk, które mógłbym w tym momencie wymienić, ale chciałbym wspomnieć tylko o Michaile Siergiejewiczu Gorbaczowie i George'u Bushu seniorze. Wystąpienie na temat wspólnego europejskiego domu było jednym z głównych punktów wyjścia dla realizowanej przez Gorbaczowa polityki głasnosti i pierestrojki. To w końcu otworzyło Niemcom drzwi do zjednoczenia. Z tego powodu nigdy nie powinniśmy zapominać, że ważną częścią tego europejskiego domu jest Rosja, a nasze partnerstwo z Rosją ma podstawowe znaczenie dla naszego przetrwania.
(Oklaski)
W oparciu o Sojusz Północnoatlantycki George Bush objął nasze prawo do samostanowienia szczególną ochroną. Chciałbym również wspomnieć Jacques'a Delorsa, który osiągnął bardzo wiele jako przewodniczący Komisji Europejskiej i dostarczył nam niezbędnej pomocy w procesie jednoczenia Niemiec. Był on prawdziwym przyjacielem narodu niemieckiego. Bardzo dziękuję!
(Oklaski)
Jestem przekonany, że zjednoczenie Niemiec nie spotkałoby się z tak szeroką akceptacją i współpracą, gdyby nie miało w starej Republice Federalnej poparcia Helmuta Kohla, który jest bez wątpienia wielkim Europejczykiem.
(Oklaski)
Mówimy tutaj o dwóch istotnych kwestiach. Jest to bezprecedensowy akt samowyzwolenia na drodze pokojowej - Niemcy z NRD obalili opresyjny reżim i zburzyli mur. Dzięki demokratycznym wyborom udało im się doprowadzić do fundamentalnych zmian. Z podniesionym czołem powiedzieli: "Jesteśmy narodem”, a następnie, kilka tygodni później - "Jesteśmy jednym narodem”. Ci, którzy osiągnęli tak wiele w tak krótkim czasie, powinni być pełni pewności siebie i dumy. Mają wszelkie powody, by wierzyć, że są w stanie przetrwać to, co obecnie nazywamy kryzysem, i że każdy kryzys ich umocni. Transformacja nie jest dla nas niczym nowym.
(Oklaski)
Z drugiej strony, zdaliśmy sobie także sprawę z tego, że jesteśmy częścią tej wielkiej wspólnoty narodów europejskich i częścią Sojuszu Północnoatlantyckiego. Inne kraje i narody również broniły naszej wolności i robiły wszystko, co w ich mocy, aby pomóc nam w osiągnięciu jedności. Dlatego ważne jest, abyśmy przypominali sobie i przyszłym pokoleniom, że my, Niemcy, byliśmy sami odpowiedzialni za klęskę i podział kraju. Mamy przyjaciół, sąsiadów i partnerów, którym musimy dziękować za naszą jedność i wolność.
(Oklaski)
Jednak zjednoczenie nie doprowadziło jedynie do stworzenia Niemiec, które dziś znamy. Doprowadziło ono także do zasadniczych zmian w starej Republice Federalnej i w całej Europie. Ten proces zmian trwa dalej i nie zwalnia. Naszemu narodowi i naszemu państwu udało się przestać krążyć wokół kwestii niemieckiej. Zamiast tego zdołały one poważnie skupić swoje wysiłki na osiągnięciu innego wielkiego celu, który zawarty jest w niemieckiej konstytucji, mianowicie propagowania pokoju na całym świecie - jako równoprawny członek zjednoczonej Europy. Teraz chcemy i możemy być siłą napędową europejskiej jedności oraz gwarantem pokoju na świecie, udało się nam bowiem doprowadzić do naszego zjednoczenia na drodze pokojowej, współpracując z sąsiadami, i w dużej mierze właśnie im to zawdzięczamy. Jednak przede wszystkim zadanie to postrzegamy jako cenny wkład, jaki wnosi nasz kraj. Pozwoli nam ono na zastosowanie w praktyce poza granicami naszego państwa czegoś, co stanowi w Niemczech treści demokracji. Demokracja jest w zdecydowanie mniejszym stopniu typem państwa, a w zdecydowanie większym - konkretnym działaniem na rzecz społeczności i dobra wspólnego. Bardziej niż jakikolwiek inny system, demokracja wzywa wszystkich do podjęcia działań i zaangażowania.
To samo odnosi się do społecznej gospodarki rynkowej, która jest czymś więcej niż tylko systemem gospodarczym. Wymaga ona od wszystkich obywateli poczucia odpowiedzialności i je propaguje. Przedkłada dobro wspólne nad własny interes i wykorzystuje własność w służbie wspólnoty, bez której nie można jej zagwarantować. Tak czy inaczej, musimy sobie powtarzać, że istotną kwestią w naszym kraju i w Europie jest zastąpienie podziału uczestnictwem. Jednak uczestnictwo nie oznacza, że każdy ma coś dostać. Oznacza ono natomiast to, że każdy może coś wnieść i musi się zaangażować.
Jestem coraz bardziej zaniepokojony rosnącą pogardą dla praw, które stanowią podstawę naszej wolności. Autentyczność i siła demokracji wynikają wyłącznie z postawy obywateli. Tym, co pozwala nam żyć razem jako wspólnota i zawsze zachęca nas do poszukiwania tych rzeczy, które nas łączą, jest postawa obywatelska. Jesteśmy częścią wspólnoty narodów, która gwarantuje prawa obywatelskie, dąży do pokoju i dobrobytu, a także chce żyć w pokoju. Moim zdaniem przyszłość kontynentu, na którym żyjemy, będzie optymistyczna, jeśli uda mu się odpowiednio wyważyć takie wartości, jak sprawiedliwość, demokracja, pokój oraz wolność i jeśli odnajdzie on jedność, którą straciliśmy po drugiej wojnie światowej. Mówiliśmy o zachodnim sojuszu, bloku wschodnim i konflikcie między Wschodem a Zachodem, mieliśmy Berlin Wschodni i Zachodni, nasz świat był podzielony na Wschód i Zachód, ale był on pozbawiony środka. Uczciwe poszukiwanie rzeczy, które nas łączą, jest również poszukiwaniem przez nas środka.
Czasami irytuje mnie to, że te wszystkie rzeczy, bez których żyliśmy w NRD i których przez wiele lat pragnęliśmy, są teraz uznawane za oczywiste i prawie nie zwracamy na nie uwagi. Mam na myśli swobodę podróżowania, wolność słowa, handlu, prasy i wyznania. Mam na myśli prawo do wolnych i uczciwych wyborów w tajnym głosowaniu oraz prawo do współdecydowania. W dzisiejszych czasach ludzie uznają te rzeczy za tak oczywiste, że już ich prawie nie dostrzegają. Zawsze istnieje ryzyko, że nie będziemy im poświęcać uwagi i że nie będziemy ich cenić. Czasami czuję niepokój, kiedy przypominam sobie, jak często ludzie tracą to, co osiągnęli, ponieważ uznają to za rzecz oczywistą i przestają to doceniać. Nie podejmują także wystarczającego wysiłku, aby rozwijać te osiągnięcia.
(Oklaski)
Często musimy stawiać czoła trudnym zadaniom. Teraz, po rozszerzeniu Unii Europejskiej, musimy także nadać jej większą głębię. Jednak zadania te są wciąż dużo atrakcyjniejsze niż powrót do konfliktu. Znacznie lepiej jest współpracować w celu przezwyciężenia kryzysu i rozwiązania problemów, niż radzić sobie z nimi w pojedynkę.
(Oklaski)
Największą katastrofą dla narodów Europy byłby powrót do braku jedności. Z tego powodu, szczególnie w taki dzień jak ten, postarajmy się szukać rzeczy, które nas jednoczą. Prawa i wolności, o których wspomniałem, są podstawą naszego społeczeństwa, podstawą Unii Europejskiej i naszej wspólnoty wartości. Właśnie te rzeczy nas jednoczą. Miejsce to jest źródłem decydującego i być może jedynego ważnego obowiązku, który spoczywa na nas jako obywatelach Europy. Powinniśmy być gotowi do obrony tych praw i wolności. Obrona wolności leży w samym sercu Europy.
(Oklaski)
Nauczyliśmy się, że wolność jest niepodzielna. Nie jest możliwe, aby jedna grupa ludzi była wolna, a druga żyła w opresyjnym systemie, z czym mieliśmy do czynienia w Niemczech. Upadek muru berlińskiego i żelaznej kurtyny w Europie przyniósł wolność nie tylko Niemcom z NRD i niemal wszystkim mieszkańcom Europy Środkowej i Wschodniej. Przyniósł on również pełną wolność całej Europie. Z tego powodu narody Europy mogą znaleźć rzeczy, które w najprawdziwszym tego słowa znaczeniu należą do nich, tylko we wspólnocie. Musimy zachować wolność w naszej wspólnocie, aby zapewnić sobie dobrą przyszłość.
Ubiegły wiek, ze swoimi punktami kulminacyjnymi i strasznymi upadkami, nauczył nas jednej rzeczy. Historia nie jest tajemniczym przeznaczeniem, zsyłanym na narody. Historia to po prostu rzeczy, które robią ludzie. Jednakże trudniej jest wpływać na działania ludzi wzywając ich do zmiany; łatwiej dać im dobry przykład. To, co ma zastosowanie do pojedynczych osób, ma także zastosowanie do parlamentarzystów, rządów i całych narodów. Nie możemy żądać, aby podejście do życia naszych obywateli cechowało się umiłowaniem wolności i demokracji. Musimy dać im przykład. Dlatego proszę państwa dziś o jedną rzecz i zwracam się z pilnym apelem do narodów Europy. We wszystkim, co robimy, poszukujmy, propagujmy i brońmy rzeczy, które nas jednoczą. Jestem wdzięczny, że mogłem wziąć na siebie odpowiedzialność i że jako obywatel jestem nadal, oczywiście, odpowiedzialny za Brandenburgię, która jest moim domem, za zjednoczone Niemcy - ojczyznę, którą kocham - i za Europę, której jedność zdecyduje o naszym losie i naszej przyszłości.
Bardzo państwu dziękuję.
(Długie i burzliwe oklaski)
Przewodniczący
Jak pan powiedział, panie premierze de Maizière, nasze zjednoczenie - zjednoczenie Niemiec - rozpoczęło się jeszcze wcześniej, ponieważ zmieniliśmy naszą postawę, nasze podejście do naszej wspólnej europejskiej historii i naszej wspólnej europejskiej przyszłości. Ale najbardziej ekscytującym momentem był oczywiście dzień 3 października 1990 r.
Na pewno zauważyli państwo, że nie powitałem w Parlamencie Europejskim byłego przewodniczącego Parlamentu Europejskiego Hansa-Gerta Pötteringa, bo Hans-Gert jest jednym z nas. Jesteś tu codziennie i pracujesz z nami, a my bardzo się cieszymy, że przebywamy w twoim honorowym towarzystwie.
Teraz głos zabierze drugi szczególny mówca, Jacques Delors. Na początku został on doradcą premiera Francji, Jacques'a Chabana-Delmasa. Następnie przez dwa i pół roku był posłem do Parlamentu Europejskiego. Prawdopodobnie nie wszyscy z nas o tym pamiętają. Później był także ministrem gospodarki i finansów. Przez dwie kadencje był przewodniczącym Komisji Europejskiej. Koordynował projekt jednolitego rynku i był kluczowym graczem w procesie przygotowywania i wdrażania traktatu z Maastricht, co było bardzo ważne dla całej Unii Europejskiej. Był założycielem i przewodniczącym ośrodka analiz Notre Europe i kierował kilkoma innymi inicjatywami.
(Oklaski)
Jacques L.J. Delors
Panie przewodniczący, panie premierze de Maizière, panie przewodniczący Van Rompuy, panie przewodniczący Barroso, wasze ekscelencje, panie i panowie posłowie do Parlamentu Europejskiego, panie i panowie! Od upadku muru berlińskiego do zjednoczenia Niemiec upłynął niecały rok.
Przez cały rok 1989 narody Europy głośno wyrażały swoje zdanie: w Polsce wydarzenia, których początkiem były strajki w Gdańsku latem 1980 roku, doprowadziły do prowadzonych od lutego do kwietnia 1989 roku obrad Okrągłego Stołu, po których odbyły się pierwsze wolne wybory 4 czerwca 1989 r.; w Czechosłowacji ludzie upamiętnili samospalenie Jana Palacha; na Węgrzech odbył się uroczysty pogrzeb w końcu zrehabilitowanego Imre Nagy'a; w Bułgarii do ustąpienia został zmuszony prezydent Żiwkow; natomiast w Niemczech Wschodnich, co oczywiste, coraz więcej osób brało udział w pokojowych demonstracjach. Żądania ludzi były coraz większe, a 2 maja 1989 r. otwarcie granicy między Węgrami i Austrią pozwoliło niektórym Niemcom z NRD przejść na Zachód.
Byliśmy zatem świadkami momentu, w którym historia przyspieszyła i musimy przyznać, że wszystkich nas to zaskoczyło. Niektórzy z nas intuicyjnie czuli, że w krajach komunistycznych pogłębiają się nierówności, ale nikt nie miał pojęcia, że wyjdą one na światło dzienne tak szybko. Rok 1989 był rokiem głębokich przemian w wielu częściach świata; doszło w nim - z tego, co pamiętam - do upadku dyktatury Pinocheta w Chile oraz protestów na placu Tiananmen w Chinach.
W Europie wydarzenia 1989 roku mogły w każdej chwili wywołać brutalne represje lub krwawe konflikty, prowadzące do długotrwałego okresu niestabilności i zagrożenia dla pokoju. Nie doszło do tego. Jest to drugi wniosek, po tym, który wyciągnęliśmy z ludowego powstania. My, którzy obserwowaliśmy te wydarzenia, musimy dawać im świadectwo.
Kolejne pokolenia muszą uczyć się o wydarzeniach tamtego okresu, ponieważ nie doświadczyły ich bezpośrednio. Dziś żyją one w dostatku i pokoju, patrząc z oddali na napięcia i rewolty, które wstrząsają światem. Jedyne obrazy przemocy i nienawiści, jakie widzą, docierają do nich zatem za pośrednictwem mediów. Jednak pokolenia te muszą zachowywać w pamięci najważniejszy fakt, mianowicie to, że to dzięki mądrości kilku światowych przywódców w latach 1989 i 1990 Europejczycy zdołali dokonać zmiany, która była wprawdzie pełna emocji, ale nie doszło przy niej do poważnego rozlewu krwi ani niebezpiecznych efektów ubocznych.
(Oklaski)
Nie będę wymieniał wszystkich tych przywódców - zrobił już to pan premier de Maizière - których spokój w momentach pełnych napięcia i których mądrość przed chwilą wychwalałem, w obawie o to, że o kimś zapomnę, urażę czyjeś uczucia lub zostanę źle zrozumiany. Powinienem dodać, że niektórym z nich ich narody i następcy niestety nie okazali wdzięczności. Jestem przekonany, że historia naprawi te błędy i pominięcia, a wydarzenia te ukazane zostaną w prawdziwym świetle.
Jednak powróćmy na chwilę do wstrząsu, jakim był upadek muru berlińskiego 9 listopada 1989 r. Jeszcze przed tym, zanim politycy i dyplomaci mieli czas, aby wstrzymać oddech, wypowiedzieć się musiała Wspólnota Europejska, nawet jeśli dotyczyło to tylko postanowień traktatu rzymskiego, o czym wspomniał pan premier de Maizière. W dniu 11 listopada, po zwołanym w trybie pilnym posiedzeniu Komisji Europejskiej, przeprowadzono ze mną w niemieckiej telewizji wywiad, w którym zapewniłem, że Niemcy z NRD mają wolność wyboru i że jest dla nich miejsce we Wspólnocie Europejskiej. Dodałem, cytuję: "Jesteśmy wielką wspólnotą, w ramach której będziemy wspólnie budować naszą przyszłość, aby lepiej wykorzystać historię w interesie ogółu”.
W tym momencie nie mogłem powiedzieć więcej. Moim obowiązkiem było powitanie naszych przyjaciół z NRD i przekazanie im przesłania nadziei. Jednocześnie starałem się rozwiać obawy i niepokoje odczuwane przez wiele osób. Od tego momentu doszło do licznych spotkań między przywódcami na całym świecie: między Stanami Zjednoczonymi i Związkiem Radzieckim, między tym ostatnim i Europejczykami oraz między NRD i RFN oraz czterema sojusznikami z II wojny światowej - był to proces "2+4”. Tymczasem dokonywał się postęp w negocjacjach między Republiką Federalną Niemiec i przedstawicielami Niemieckiej Republiki Demokratycznej, a przede wszystkim między premierem de Maizière i kanclerzem Kohlem.
Należy stwierdzić, że doprowadziło to do pojawienia się wielu pytań wewnątrz Wspólnoty Europejskiej w kontekście tego szybko zmieniającego się krajobrazu politycznego. Jednak Wspólnota Europejska mogła ostatecznie jedynie wesprzeć i zgodzić się na zjednoczenie obu państw niemieckich, co uczyniła na posiedzeniu Rady Europejskiej w dniu 24 kwietnia 1990 r. w Dublinie. Działając w ten sposób i uwzględniając zapewnienia dotyczące długofalowego i uczciwego charakteru ustaleń zawartych w ramach procesu "2+4”, Wspólnota pozostała wierna wartościom, za którymi się opowiada: pokojowi, wzajemnemu zrozumieniu między narodami oraz solidarności, zwłaszcza solidarności z wszystkimi Niemcami na wschodzie i zachodzie. Ponadto nie mogę oprzeć się myśli, że przez ten cały mroczny okres sam fakt istnienia Wspólnoty, a nie tylko jej dobrobyt materialny, zawsze był punktem odniesienia i inspiracją dla ludzi żyjących pod komunistycznym jarzmem.
Chciałbym państwu tylko przypomnieć: Wspólnota podejmowała działania stosownie do rozwoju tych wypadków. Już w lipcu 1989 roku - o czym na pewno pamięta pan minister Dumas, gdyż był on jedną z osób w to zaangażowanych - jeszcze przed upadkiem muru berlińskiego, Komisja przekonała grupę G-7 do przyjęcia planu mającego na celu pomoc krajom Europy Środkowej i Wschodniej. Już wtedy oficjalnie potwierdzono ducha otwartości i pozytywne nastawienie do rozszerzenia. Jednak należy powiedzieć, że po upadku muru kwestia niemiecka była jednym z poważniejszych problemów. Jaką drogę wybiorą zjednoczone Niemcy?
W dniu 19 listopada 1989 r., z inicjatywy premiera Mitterranda, odbyło się nadzwyczajne posiedzenie Rady Europejskiej, którego celem było utorowanie drogi dla regularnych konsultacji między oboma państwami niemieckimi i ich partnerami. W długiej prezentacji kanclerz Kohl podsumował sytuację, która, z oczywistych względów, wciąż się zmieniała. Wydarzenia historyczne zaczęły biec w przyspieszonym tempie.
W tym okresie bardzo aktywny i uważny był także Parlament Europejski. W odbywających się tu debatach odzwierciedlenie znajdowały pytania, jakie zadawano o przyszłości Niemiec, i ryzyko spowolnienia procesu integracji europejskiej, która przyspieszyła po przyjęciu Jednolitego aktu europejskiego w 1987 roku, czego obawiało się wielu posłów do PE. W dniu 28 listopada 1989 r. Parlament przyjął bardzo ważną rezolucję potwierdzającą, cytuję: "Wszystkie europejskie narody, w tym naród polski, mają, zgodnie z aktem końcowym z Helsinek, prawo do życia w bezpiecznych granicach w aktualnym kształcie”. W ten sposób Parlament Europejski odniósł się do jednej z najtrudniejszych debat, której rozwiązaniem było utrzymanie granicy na Odrze i Nysie.
W dniu 17 stycznia 1990 r. stanąłem przed Parlamentem Europejskim jako przewodniczący Komisji Europejskiej i powiedziałem, cytuję: "Wschodnie Niemcy to odrębna kwestia. Należą one do Wspólnoty, jeśli właśnie tego chcą”. Perspektywa ta doprowadziła do tego, że Parlament powołał tymczasową komisję mającą zbadać wpływ procesu zjednoczenia Niemiec na Wspólnotę Europejską. Komisja ta, w skład której - muszę to podkreślić - wchodziły bardzo doświadczone osoby, w tym kilku ministrów spraw zagranicznych, skutecznie rozwiała wątpliwości co do integracji wschodnioniemieckich landów i utorowała jej drogę. Jest to przydatna informacja dla sceptyków wszelkiej maści, która przypomina im, że dzięki Parlamentowi Europejskiemu pojęcie pluralizmu i żywej demokracji nie jest próżną nadzieją, ale rzeczywistością. Wspomniana wyżej komisja pokazała to przy tej okazji.
(Oklaski)
Biorąc pod uwagę wszystko powyższe, nie powinniśmy lekceważyć osiągnięć i wpływu integracji europejskiej, niezależnie od przeszkód stojących na jej drodze. Oczywiście nie będę próbował wyróżniać najważniejszych faktów i pomysłów, które wpłynęły na ten wielki ruch wyzwolenia.
Niewątpliwie na pierwszym miejscu była zdolność ludzi do przeciwstawienia się przemocy, do wyrażania swojego pragnienia wolności, a także do spokojnego okazywania swojej odwagi. Jednak niedbalstwem z mojej strony byłoby niewspomnienie o apelach Jana Pawła II, a szczególnie o jego apelu do narodu polskiego w kluczowym momencie: "Nie lękajcie się!”. Nie mogę także zapomnieć o stanowczej, ale otwartej i szlachetnej polityce Niemiec Zachodnich wobec NRD w latach poprzedzających upadku muru.
Wolność zatriumfowała, ale z wolnością przyszły obowiązki. Z traktatem o zjednoczeniu Niemiec wiązały się dwa wyzwania. Pierwsze polegało na tym, aby mieszkańcy NRD i RFN się zrozumieli. Tutaj pomogła wielka przytomność umysłu, zrozumienie i wspaniałomyślność. Drugie wyzwanie miało charakter gospodarczy i społeczny, dlatego bardzo trudno było stawić mu czoła. Wymagało ono ogromnego wysiłku w postaci wielkich rocznych przelewów środków z zachodu na wschód w wysokości 4-5 % produktu krajowego Niemiec Zachodnich lub - panie i panowie! - kwoty 1,4 biliona euro w ciągu dwudziestu lat. Kwota ta nie obejmuje pomocy w formie wsparcia technicznego, które było niezbędne do restrukturyzacji wschodnioniemieckiej gospodarki.
Jedna liczba ilustruje skalę tego osiągnięcia: w ciągu dwudziestu lat dochód na mieszkańca w NRD wzrósł z 40 % do 73 % dochodu Niemców z RFN. Wysiłek ten będzie kontynuowany w najbliższych latach dzięki wciąż pobieranemu podatkowi solidarnościowemu - o ile się nie mylę, będzie on obowiązywał do 2019 roku. Zgodzili się na niego sami Niemcy. Wciąż należy pracować nad zmianą sposobu myślenia, podobnie jak w przypadku struktur gospodarczych i społecznych.
Wkładem Wspólnoty Europejskiej było rozszerzenie gospodarczej i społecznej polityki spójności, o którym posłowie do PE doskonale wiedzą, na landy wschodnie. Choć obiecane sumy nie szły w parze z wysiłkami podejmowanymi przez Niemców, wpłaty dokonywane przez europejskie instytucje wyraźnie wskazywały na status Niemiec Wschodnich jako pełnoprawnego uczestnika europejskiej przygody, zwiększonego przepływu osób i technologii oraz regularnego dialogu między Komisją Europejską a przywódcami nowych landów. Moim życzeniem było, aby Wspólnota uczyniła więcej, ale niemieccy przywódcy, zaniepokojeni tym, jak zareagują ich partnerzy, poprosili mnie, abym nie podejmował dalszych wysiłków związanych z funduszami strukturalnymi.
Panie i panowie! Dwadzieścia lat później, w czasie, gdy wiele osób, niezależnie od kryzysu finansowego, kwestionuje integrację europejską, przed 27 państwami członkowskimi stoi historyczna odpowiedzialność: czy pogłębiać integrację europejską, czy też żyć z dnia na dzień w wyniku kompromisów, które być może są konieczne, ale które nie wróżą dobrze na przyszłość.
(Oklaski)
Dziś, kiedy radośnie świętujemy niemieckie zjednoczenie, jak możemy nie zapytać Niemiec o to, jaką przyszłość widzą dla Europy? Zjednoczone Niemcy są potęgą gospodarczą wśród 27 krajów tworzących Unię. Podam tylko jedną liczbę: Niemcy generują 25 % całkowitego PKB unii gospodarczej i walutowej (UGW). Mówię o UGW, ponieważ, niezależnie od tego, czy nam się to podoba, czy nie, jest to najsilniejszy związek między europejskimi państwami, które posługują się tą samą walutą, z wynikającymi z tego prawami, ale także obowiązkami. Wielu ludzi w Europie być może o tym zapomina.
(Oklaski)
Pod względem geopolitycznym Niemcy znajdują się dziś pomiędzy Unią Europejską a resztą wielkiego kontynentu europejskiego. To jest dobre i pod wieloma względami atrakcyjne położenie, które rodzi wiele pytań zarówno w Niemczech, jak i poza ich granicami. Sami Niemcy zgadzają się z tą opinią, co wyraźnie pokazuje biała księga w sprawie bezpieczeństwa w Niemczech. Cytuję: "Ważną rolę w kształtowaniu przyszłości Europy i poza nią odgrywają zjednoczone Niemcy ze względu na ich wielkość, liczbę ludności, potęgę gospodarczą i położenie geograficzne w samym sercu kontynentu”.
Minął już zatem okres poprzedzający rok 1989, kiedy to Niemcy wykazały powściągliwość i takt, z powodów, które każdy mógł zrozumieć, a nawet być za nie wdzięczny. Właśnie dzięki tej powściągliwości kolejne niemieckie rządy odgrywały wiodącą rolę w integracji europejskiej, zwłaszcza gdy doszło do rezygnacji z potężnej marki niemieckiej - mówię: potężnej marki niemieckiej, ponieważ jest to 10 marek i jest to symbol odrodzenia Niemiec - i przyjęcia wspólnej waluty, tj. euro.
Uwagi te, którym daleko do nostalgii, stanowią apel jednej z osób działających w europejskich instytucjach i są skierowane nie tylko do Niemiec, których zjednoczenie dziś świętujemy, ale do wszystkich państw członkowskich. Czy wartości, które przekazali nam ojcowie-założyciele Europy, wciąż mają znaczenie? Czy nadal biorą górę? Spuścizna, którą otrzymaliśmy, ma więcej wspólnego z tym, dlaczego chcemy żyć obok siebie niż z traktatami, które są jedynie niezbędnymi umowami instytucjonalnymi.
Jednak nie chciałbym kończyć w tym lekko pesymistycznym tonie, stawiając znak zapytania, który nad wszystkim dominuje. Nie, zdecydowanie nie. Tym, co zachowuję w pamięci i w moim sercu, jest wieczór 3 października, kiedy przewodniczący Parlamentu Europejskiego, pan Barón Crespo, i ja mieliśmy zaszczyt i przyjemność zostać zaproszonymi na pamiętne wieczorne spotkanie w byłym Reichstagu. Przywódcy RFN i NRD zebrali się entuzjastycznie, w atmosferze powagi i radości. Wszyscy Europejczycy musieli także odczuwać te głębokie emocje.
Po uroczystości chciałem doświadczyć tego, co czuł naród i wyszedłem na ulice Berlina. Tam też zobaczyłem powagę i radość; nie było tam fanfar i krzykliwych manifestacji. Była to spokojna noc, którą wszyscy delektowali się, rozmyślając o podziałach przeszłości, o cierpieniu rodzin rozdartych przez arbitralny akt historii; spokojna noc, podczas której myślałem o naszej Europie, wolnej od nienawiści i konfliktów, Europie, co do której pragnąłem, aby była zjednoczona, silna i szlachetna.
Na pewno zgodzą się państwo, że bardzo wiele pozostaje jeszcze do zrobienia, aby utrwalić nasze osiągnięcia i postęp w przyszłości.
(Izba przyjęła przemówienie owacją na stojąco)
Przewodniczący
Pamiętamy, panie przewodniczący Delors, pana przemówienie w Kolegium Europejskim w Brugii na początku 1990 roku. Poświęcone było ono zjednoczeniu Niemiec, a zjednoczenie Niemiec było, pana zdaniem, najlepszym sposobem na lepszą koordynację działań w Europie i lepszą przyszłość dla Europy. Było to wielkie i wizjonerskie przemówienie.
Bardzo panu dziękuję także za przemówienie wygłoszone dzisiaj.
Chciałbym podziękować naszym szanownym gościom z Hiszpanii, z Francji, z Niemiec oraz przewodniczącym naszych instytucji - Komisji i Rady - za to, że są razem z nami. Teraz wysłuchamy hymnu Unii Europejskiej.
