Πανηγυρική συνεδρίαση - Εικοστή επέτειος της δημοκρατικής αλλαγής στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη
Πρόεδρος
Προτού ξεκινήσουμε, θα ήθελα να αναφέρω ότι προβήκαμε σε ανταλλαγή απόψεων με τον πρόεδρο Havel, και σας διαβεβαιώνω ότι δεν θα μπορούσαμε καν να είχαμε φανταστεί κάτι αντίστοιχο πριν από 25 χρόνια!
(Χειροκροτήματα)
Václav Havel
πρώην Πρόεδρος της Τσεχικής Δημοκρατίας. - (CS) Κύριε Πρόεδρε, κυρίες και κύριοι, θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για την πρόσκληση και τη δυνατότητα να σας μιλήσω στο πλαίσιο των ημερών που σηματοδοτούν την εικοστή επέτειο από το δραματικό άνοιγμα των σφραγισμένων συνόρων, το κόψιμο του συρματοπλέγματος και το γκρέμισμα των τειχών μεταξύ των ευρωπαϊκών εθνών και, στην περίπτωση της Γερμανίας, του τείχους που είχε διαιρέσει ένα και το αυτό έθνος. Ήταν το τέλος της διπολικής διαίρεσης, όχι μόνο της Ευρώπης αλλά, σε σημαντικό βαθμό, και ολόκληρου του κόσμου. Ήταν μία στιγμή τόσο μεγάλης ιστορικής σημασίας, ώστε πολλοί θεώρησαν ότι από τότε και στο εξής ο κόσμος δεν μπορούσε παρά να ευημερήσει.
Δεν συνέβη κάτι τέτοιο. " ιστορία, ασφαλώς, δεν τελείωσε. Είναι πολύ σημαντικό να αξιοποιήσουμε την ευκαιρία που μας παρέχει αυτή η επέτειος όχι μόνο για να αναλογιστούμε το παρόν αλλά, καταρχάς και κατά κύριο λόγο, για να σκεφτούμε το μέλλον. Θα ήθελα να συμβάλω σε αυτό με πέντε παρατηρήσεις σχετικά με το θέμα της ευρωπαϊκής ενοποίησης.
Κανείς μας δεν ήταν απολύτως προετοιμασμένος για την εκπληκτικά ταχεία πτώση του σιδηρού παραπετάσματος, ούτε και θα μπορούσε να είναι. Κάτι τέτοιο θα ήταν αφύσικο. Ως εκ τούτου, ακολούθησε μια περίοδος συγκεκριμένων διλημμάτων, εξέτασης των διαφόρων εναλλακτικών λύσεων και αβεβαιότητας. Τέλος, το NATO έκανε ένα θαρραλέο βήμα και επέτρεψε την είσοδο σε αυτό νέων μελών, εγγυώμενο έτσι την ασφάλειά τους και επιτρέποντάς τους να επικεντρωθούν στην προετοιμασία της προσχώρησής τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατόπιν αυτού, η Ένωση άνοιξε πραγματικά τις πόρτες της στις νέες δημοκρατίες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Από καιρού εις καιρόν, παρουσιάζονται αρκετές δυσκολίες σε σχέση με αυτές τις χώρες. Αυτό είναι κατανοητό. Μία δημοκρατική πολιτική κουλτούρα δεν δημιουργείται ούτε αναβιώνει από τη μία μέρα στην άλλη. Χρειάζεται χρόνο και υπάρχουν πολλά αναπάντεχα προβλήματα που χρειάζεται να επιλυθούν στην πορεία. Ήταν κατά τη σύγχρονη ιστορική περίοδο που ο κομμουνισμός κυριάρχησε για πρώτη και τελευταία, ελπίζουμε, φορά, και είμαστε, ως εκ τούτου, οι πρώτοι που ήρθαμε αντιμέτωποι με το φαινόμενο του μετακομμουνισμού. Αναγκαστήκαμε να αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες ενός παρατεταμένου καθεστώτος φόβου και όλων των κινδύνων που συνδέονται με μία άνευ προηγουμένου αναδιανομή των κεφαλαίων. Υπήρξαν και εξακολουθούν να υπάρχουν πολλά εμπόδια και η εμπειρία μας σχετικά με αυτού του είδους την κατάσταση είναι ακόμα πολύ μικρή.
Εντούτοις, θεωρώ ότι η Δύση έκανε το σωστό. Οποιαδήποτε άλλη εναλλακτική θα ενείχε πολύ περισσότερα προβλήματα και θα ήταν ακόμα πιο δαπανηρή, όχι μόνο για τη Δύση αλλά, για την ακρίβεια, για όλους εμάς. Όχι μόνο ενδέχεται να βλέπαμε την επικίνδυνη πρόκληση μίας νέας διαμάχης για τις σφαίρες επιρροής ή την άμεση κυριαρχία της μίας πλευράς έναντι της άλλης, αλλά και τα αποκλεισμένα από την Δύση κράτη θα αποτελούσαν, κατά πάσα πιθανότητα, πρόσφορο έδαφος για διάφορους εθνικιστές και λαϊκιστές και την ένοπλη εθνοφυλακή αυτών, και ίσως ακόμα και χώρο επικίνδυνων τοπικών συγκρούσεων, οι οποίες θα ήταν ακόμα πιο επικίνδυνες εξαιτίας του γεγονότος ότι, για λόγους πολύ γνωστούς, ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος δεν ακολουθήθηκε από μια γνήσια ειρηνευτική διάσκεψη που θα εδραίωνε τις ευρωπαϊκές μεταπολεμικές σχέσεις με δεσμευτικό, συγκεκριμένο και διαρκή τρόπο. Κατά την άποψή μου, πολλοί από αυτούς που ανέμιζαν μέχρι πρόσφατα σημαίες με το σφυροδρέπανο θα έσπευδαν να αδράξουν μια εθνική σημαία. Είδαμε πού οδηγεί αυτό στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Είναι, βεβαίως, πασίγνωστο ότι οι δαίμονες ξυπνούν πάντα και άλλους δαίμονες. Κανείς δεν θα μπορούσε, επομένως, να πει αν η μόλυνση θα μεταπηδούσε και στο δυτικό τμήμα της Ευρώπης. Ζούμε σε μια περίοδο όπου -χάρη στην παγκοσμιοποίηση- οποιαδήποτε τοπική σύγκρουση μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε παγκόσμια σύγκρουση.
Επομένως, η επιλεχθείσα προσέγγιση ήταν η πλέον φυσική από ιστορική άποψη και η πλέον πρόσφορη από πρακτική. Ήταν, επιπλέον, μία προσέγγιση που θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως έκφραση κοινής ευθύνης για τις ιστορικές εξελίξεις, οι απαρχές των οποίων εντοπίζονται εν μέρει στην κοντόφθαλμη πολιτική κατευνασμού που ακολούθησε ο δημοκρατικός κόσμος.
Θα ήθελα να συνοψίσω λέγοντας ότι οι σημαντικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει σήμερα μαζί μας η ΕΕ αξίζουν να τις υπομείνει, διότι οποιαδήποτε εναλλακτική μέθοδος δράσης θα ήταν σαφώς πολύ χειρότερη και πολύ πιο επικίνδυνη. Υπό τις συνθήκες αυτές, το μόνο που μπορούμε να ζητήσουμε από την Ευρώπη είναι υπομονή και κατανόηση.
Το ερώτημα είναι βεβαίως τι μπορούμε να προσφέρουμε εμείς στην Ευρώπη. Από καιρό πιστεύω ότι, μετά από όσα αντέξαμε τον καιρό της απολυταρχίας, θα έπρεπε -και ευθυνόμαστε άμεσα γι' αυτό- να είχαμε περιγράψει πειστικά την εμπειρία στους άλλους, και να έχουμε μετατρέψει όλα όσα προέκυψαν από αυτήν σε συγκεκριμένες πρωτοβουλίες. Αυτό δεν είναι εύκολο, και δεν είμαι σίγουρος ότι το έχουμε κατορθώσει. Οι απολυταρχικές ή αυταρχικές μορφές διακυβέρνησης ξεκινούν συχνά με αθέατο τρόπο και διαθέτουν πολύ εξελιγμένες μεθόδους κοινωνικού ελέγχου. Μόλις τώρα, με το πέρασμα του χρόνου, συνειδητοποιούν πολλοί από εμάς πόσο έξυπνα παγιδευτήκαμε σε ορισμένες περιπτώσεις στα δίχτυα του απολυταρχισμού. Όλα αυτά μας γεννούν μεγάλες ανησυχίες. Αυτή θα έπρεπε να είναι η συνεισφορά μας στο να εγγυηθούμε ότι αυτό που βιώσαμε εμείς δεν θα επαναληφθεί ποτέ.
Τι ζητείται; Κατά πρώτο και κύριο λόγο, σαφής και ξεκάθαρη αλληλεγγύη για όλους όσοι έρχονται σήμερα αντιμέτωποι με απολυταρχικά ή αυταρχικά καθεστώτα, σε όποιο σημείο του κόσμου και αν βρίσκονται. " εν λόγω αλληλεγγύη δεν θα πρέπει να εμποδίζεται λόγω οικονομικών ή άλλων ειδικών συμφερόντων. Ακόμα και μικροί, απαρατήρητοι συμβιβασμοί με καλές προθέσεις μπορούν -μολονότι έμμεσα και με σχετική καθυστέρηση- να έχουν ολέθριες συνέπειες. Το κακό δεν μπορεί να κατευναστεί, καθώς είναι στη φύση του να εκμεταλλεύεται κάθε προσπάθεια κατευνασμού προς όφελός του. Εξάλλου, η Ευρώπη είχε τις δικές της δυσάρεστες εμπειρίες στον τομέα του πολιτικού κατευνασμού. " υποστήριξή μας μπορεί να είναι περισσότερο από όσο φανταζόμαστε χρήσιμη για τους φιλελεύθερους ανθρώπους ή τους ειλικρινείς μάρτυρες που δεν διστάζουν να μιλήσουν για τις συνθήκες στη Βόρεια Κορέα, τη Βιρμανία, το Ιράν, το Θιβέτ, τη Λευκορωσία, την Κούβα ή οπουδήποτε αλλού. Θα βοηθήσουμε και τους εαυτούς μας οικοδομώντας έναν καλύτερο κόσμο και μεταχειριζόμενοι ο ένας τον άλλον με καλύτερο τρόπο, με άλλα λόγια, θα είμαστε πιο συνεπείς προς το πραγματικό περιεχόμενο των αξιών που πρεσβεύουμε σε κοινοτικό επίπεδο.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο απένειμε πρόσφατα το Βραβείο Ζαχάρωφ στη Memorial, μία ρωσική οργάνωση που παρακολουθεί τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Ρωσία. Θεωρώ ότι αυτό αποτέλεσε σημαντική πράξη. Θυμάμαι πόση σημασία είχε για τη χώρα μου όταν, παρά τις επιθυμίες της κυβέρνησης, ο γάλλος πρόεδρος προσκάλεσε κάποτε εμάς -την αντιπολίτευση- σε πρόγευμα εργασίας κατά τη διάρκεια επίσημης επίσκεψης. Αυτά τα πράγματα είναι μόνο κατ' επίφασην επιφανειακά. Υπό ένα ολοκληρωτικό καθεστώς, είναι γεγονός ότι ένα πρόγευμα ή μία φοιτητική διαδήλωση που θα καταπνιγεί μπορεί, υπό τις κατάλληλες προϋποθέσεις, να θέσει σε κίνηση τα γρανάζια της ιστορίας.
" ταυτότητα κάθε ανθρώπινου όντος, εκτός από τα εγγενή, μοναδικά χαρακτηριστικά του καθενός μας, απαρτίζεται από τα πολλαπλά επίπεδα των όσων μπορούν να περιγραφούν ως συλλογική μας ταυτότητα. Καθένας μας, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, δημιουργεί τη δική του αίσθηση μέλους σε μία οικογένεια, μία κοινότητα, μία περιοχή, μία εταιρεία, μία εκκλησία, μία κοινωνική ή πολιτική ομάδα, ένα έθνος, στον πολιτισμένο κόσμο και, εν τέλει, στον πληθυσμό του πλανήτη. Όλα τα παραπάνω δείχνουν ότι μπορούμε να έχουμε διάφορα είδη πατρίδας, είτε γεωγραφικά είτε ιδεολογικά, γλωσσικά, εθνοτικά ή άλλα, και είμαστε εμείς οι ίδιοι που δημιουργούμε από κοινού αυτές τις πατρίδες. Τα διάφορα είδη του πατριωτισμού μας, οι στόχοι, οι συμπάθειες, οι τάσεις, η υπερηφάνεια, τα χαρακτηριστικά, οι παραδόσεις, τα έθιμα, οι συνήθειες και οι ιδιαιτερότητές μας διαδραματίζουν επίσης ρόλο σε αυτό. Αυτός ο κόσμος, εν ολίγοις, είναι ένα συνονθύλευμα, η ανθρωπότητα είναι ένα συνονθύλευμα και καθένας μας είναι ένα συνονθύλευμα.
" συλλογική κυριαρχία προκύπτει φυσικά από αυτήν την αίσθηση της συλλογικής ιδιότητας μέλους. Διαθέτουμε ένα κάποιο μέτρο κυριαρχίας σε όλα τα επίπεδα της ταυτότητάς μας, αλλά σε κανένα από αυτά δεν διαθέτουμε, ούτε και θα μπορούσαμε να διαθέτουμε, απόλυτη κυριαρχία. Υπάρχει μία προϋπόθεση: αυτές οι μορφές κυριαρχίας πρέπει να αλληλοσυμπληρώνονται και, ει δυνατόν, να μην αντικρούουν η μία την άλλη.
Είμαι βέβαιος ότι έχετε μαντέψει πως ο λόγος για τον οποίο θίγω τώρα το συγκεκριμένο θέμα είναι διότι οι συζητήσεις σχετικά με το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα και τη Συνθήκη της Λισαβόνας επικεντρώνονται σε μεγάλο βαθμό στο ερώτημα τι είδους σχέση θα πρέπει να υπάρχει μεταξύ της εθνικής κυριαρχίας και της ευρωπαϊκής κυριαρχίας. " απάντηση είναι ξεκάθαρη: πρέπει να συμπληρώνουν η μία την άλλη. Εάν αισθάνομαι Ευρωπαίος, αυτό δεν σημαίνει ότι παύω να είμαι Τσέχος. Για την ακρίβεια, ισχύει το αντίθετο: όντας Τσέχος, είμαι επίσης Ευρωπαίος. Αρέσκομαι να λέω, με ποιητική διάθεση, ότι η Ευρώπη είναι η πατρίδα των πατρίδων μας.
Ταυτόχρονα, είμαι βέβαιος ότι η ευρωπαϊκή κυριαρχία θα ενισχυθεί σταδιακά στο μέλλον. Δεν γνωρίζω σε πόσο μικρό ή πόσο μεγάλο χρονικό διάστημα και δεν γνωρίζω τι εμπόδια θα υπάρξουν στην πορεία, αλλά γνωρίζω ότι η διαδικασία ολοκλήρωσης πρέπει να συνεχιστεί. Είναι άλλωστε προς το ουσιαστικό και προς το υπαρξιακό ακόμα συμφέρον όχι μόνο των Ευρωπαίων αλλά του καθενός. Οι λόγοι γι' αυτό είναι σαφείς: ζούμε στον χώρο ενός ενιαίου παγκόσμιου πολιτισμού, όπου ο ιδιοκτήτης μιας αλιευτικής εταιρείας στη Γροιλανδία μπορεί να κατοικεί στην Ταϊβάν και να του ανήκει επίσης μερίδιο τράπεζας στη Βραζιλία ή ο ιδιοκτήτης ενός ορυχείου στην Τσεχία μπορεί να διαχειρίζεται την εταιρεία του μέσω υπολογιστή από την Ισλανδία. Σε έναν τέτοιο χώρο, διάφορες υπερεθνικές, υπερκρατικές ή ηπειρωτικές κοινότητες θα διαδραματίσουν ακόμα σημαντικότερο ρόλο. Δεν αποτελεί, ούτε και θα αποτελέσει το τέλος του εθνικού κράτους, αλλά τα εθνικά κράτη συσπειρώνονται και θα συνεχίσουν να συσπειρώνονται και να δρουν από κοινού σε πολλούς τομείς. Οι ίδιες οι τεχνικές και οικονομικές εξελίξεις το καθιστούν απόλυτη αναγκαιότητα. Από την άλλη πλευρά, σε μία περίοδο όπου ο κόσμος τείνει προς μία δυσοίωνη μορφή ενοποίησης, τα συντάγματα των διαφόρων μικρότερων κοινοτήτων κρατών και εθνών που είναι κοντά το ένα στο άλλο, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, μπορούν να διαδραματίσουν πολύ σημαντικό ρόλο στην καλύτερη προστασία της εθνικής ή της περιφερειακής ταυτότητας.
" βαθμιαία και ειρηνική συσπείρωση των κρατών θα ενισχύσει ασφαλώς και την ειρηνική συνύπαρξη. Μήπως οι περισσότεροι πόλεμοι των τελευταίων αιώνων δεν υπήρξαν πόλεμοι μεταξύ εθνικών κρατών; Ποιος καλύτερος τρόπος υπάρχει να τιθασευτούν οι διάφοροι εθνικιστικοί δαίμονες παρά μέσω της πρακτικής συνεργασίας μεταξύ των εθνών; " αποδοχή της αρχής της πολυεπίπεδης κυριαρχίας θα καταστεί βεβαίως εφικτή μόνο σε ένα πλαίσιο υποστήριξης από τους πολίτες και τους πολιτικούς. Έχω προσέξει ότι στη χώρα μου -και πιθανότατα και σε πολλές άλλες χώρες- οι άνθρωποι μιλούν συχνά χρησιμοποιώντας το "εμείς" -στην περίπτωσή μου αυτό κάνουν οι Τσέχοι- και το "αυτοί", εννοώντας εκείνους τους σατανικούς ξένους στις Βρυξέλλες. Ωστόσο, δεν είμαστε και εμείς στις Βρυξέλλες; Αυτή η διαίρεση σε "εμάς" που είμαστε εκ των προτέρων αθώοι και στους σατανικούς "αυτούς" που επιθυμούν να μας βλάψουν με κάθε τίμημα αποδεικνύει απλώς ότι ελάχιστα κατανοείται η ουσία της αρχής της ολοκλήρωσης. Και αυτό πρέπει επίσης να αντιμετωπισθεί με υπομονή.
Είμαστε όλοι στην ίδια βάρκα και αυτή κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση. Θα εξακολουθήσει να κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση με την προϋπόθεση ότι όλοι οι επιβάτες έχουν συναίσθηση της κοινής ευθύνης τους και ότι δεν περιορίζονται απλώς να παίζουν τα δικά τους παιχνίδια για την εξυπηρέτηση των δικών τους σκοπών. Δεν εδραιώνουμε τη σημασία ή τη μοναδικότητά μας σε μια νεοϊδρυθείσα κοινότητα κραυγάζοντας υπέρ των ασαφών εθνικών μας συμφερόντων, κάτι που συγκαλύπτει απλώς μια έλλειψη αυτοπεποίθησης, αλλά μέσω της αποφασιστικής συνύπαρξης και συμμετοχής στην κοινή προσπάθεια.
Επί αιώνες, η Ευρώπη αποτελούσε επίκεντρο του πολιτισμού στον πλανήτη και σίγουρα θεωρούσε ως τέτοιο τον εαυτό της, ακόμα και αν δεν είχε δίκιο. Ως εκ τούτου, έκρινε δικαιολογημένη την εξαγωγή του πολιτισμού, της θρησκείας και των εφευρέσεών της στον κόσμο, ανεξαρτήτως του εάν ενδιαφερόταν κανείς γι' αυτά. " εξαγωγή των αξιών αυτών συνοδευόταν συχνά από βία. Θα μπορούσε ακόμα και να ειπωθεί ότι το σύνολο του σύγχρονου πολιτισμού -όχι μόνο τα στοιχεία που ο κόσμος θεωρεί εξαιρετικά, αλλά και η κοντόφθαλμη θεώρηση του σήμερα- μπορεί να αναχθεί στην Ευρώπη. " Ευρώπη θα πρέπει να διδαχθεί από όλα αυτά και να αναλάβει τον ρόλο της με νέο τρόπο. Αυτό σημαίνει ότι δεν θα επιβάλει πλέον τίποτα στον κόσμο, αλλά θα επιζητήσει μόνο να αποτελέσει έμπνευση. Θα παράσχει απλώς ένα παράδειγμα, από το οποίο οι άλλοι θα μπορούν να επωφεληθούν χωρίς να είναι υποχρεωμένοι να το ακολουθήσουν.
Θα ήταν δύσκολο να βρεθεί μια περιοχή στη Γη όπου βρίσκονται συγκεντρωμένες τόσες πολλές εθνικότητες ή εθνότητες σε διάφορες χώρες, τόσες πολλές μειονότητες και μειονότητες εντός μειονοτήτων. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, η Ευρώπη κατόρθωσε, ωστόσο, να δημιουργήσει την πλέον συνεκτική ίσως υπερεθνική ομάδα που υπάρχει σήμερα στον κόσμο. Το πιο σημαντικό, ωστόσο, είναι ότι αυτή η ομάδα δεν ξεπήδησε ως προϊόν βίας σε βάρος των αδυνάμων από τους δυνατούς, όπως συνέβαινε πάντα στο παρελθόν. Αντιθέτως, προέκυψε ως προϊόν πρακτικών συμφωνιών. Έτσι, η ολοκλήρωση μεταφέρθηκε από το πεδίο των μαχών στην αίθουσα των συνεδριάσεων. Αν μη τι άλλο, αυτό μπορεί τώρα από μόνο του να αποτελέσει μεγάλη πρόκληση για τον υπόλοιπο κόσμο.
Ανέφερα την αυξανόμενη σημασία των υπερεθνικών δομών στον σημερινό κόσμο. Κατά την άποψή μου, η καλύτερη δυνατή πολιτική διευθέτηση για τις ερχόμενες δεκαετίες θα είναι μια μορφή δημιουργικής συνεργασίας βασιζόμενης σε εταιρικές σχέσεις μεταξύ των μεγάλων υπερεθνικών ή ηπειρωτικών οντοτήτων, που θα βασίζεται σε συγκεκριμένα ελάχιστα κοινωνικά πρότυπα, τα οποία θα πρέπει να είναι ηθικής περισσότερο παρά πολιτικής φύσεως. Προκειμένου, βεβαίως, να έχουν νόημα, αυτές οι σχέσεις πρέπει να βασίζονται σε δύο θεμελιώδεις αρχές: σε πλήρη αμοιβαία ισότητα και όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ευρύτητα. Μία σχέση δεν είναι εταιρική σχέση όταν, για πρακτικούς λόγους, όπως είναι ο φόβος της διακοπής της προμήθειας πετρελαίου ή φυσικού αερίου, κάποιος φορά παρωπίδες και ξεχνά τις δολοφονίες φιλελεύθερων δημοσιογράφων ή παρόμοια δεινά, για τα οποία με χαρά θα μιλούσε υπό άλλες συνθήκες. Μία τέτοια σχέση βασίζεται στο ψέμα. Οι γνήσιοι εταίροι πρέπει να είναι σε θέση να μιλούν μεταξύ τους για οτιδήποτε σκέφτονται, να λένε με άλλα λόγια όλη την αλήθεια, και πρέπει να είναι επίσης σε θέση να ακούσουν όλη την αλήθεια.
" ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, χάρη στην οποία το μεγαλύτερο τμήμα της ηπείρου μας ζει εδώ και τόσον καιρό σε συνθήκες ειρήνης, αποτελεί, ουσιαστικά, μοναδική απόπειρα δημιουργίας μίας δημοκρατικής συνομοσπονδίας κρατών. Δεν είναι, ούτε και θα γίνει αμέσως πλήρης ομοσπονδία ή ακόμα και παραδοσιακή συνομοσπονδία. Είναι απλώς κάτι νέο. Μακάρι αυτή η απόπειρα να μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα για τους υπόλοιπους! Ωστόσο, δεν είναι αυτό το βασικό στοιχείο. Άποψή μου είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει τη δυνατότητα να εμπνεύσει τον υπόλοιπο κόσμο με κάτι ακόμα βαθύτερο από το πρότυπο της συνεργασίας της μεταξύ των εθνών. Με αυτό εννοώ τη δυνατότητα προσπάθειας διόρθωσης όλων των αμφιλεγόμενων τρόπων με τους οποίους η Ευρώπη έχει καθορίσει ή επηρεάσει ολόκληρο τον χαρακτήρα του σύγχρονου πολιτισμού. Πρόκειται για ένα κίνημα που έχει ήδη αρχίσει, μολονότι αργά, να εξελίσσεται.
Εν προκειμένω αναφέρομαι στην απόρριψη της λατρείας του κέρδους με κάθε τίμημα, ανεξαρτήτως των μακροπρόθεσμων και μη αναστρέψιμων συνεπειών της, την απόρριψη της λατρείας της ποσοτικής ανάπτυξης και της ολοένα αυξανόμενης ανάπτυξης, την απόρριψη της χονδροειδούς ιδέας να φτάσουμε και να προσπεράσουμε την Αμερική ή την Κίνα ή οποιονδήποτε άλλον, και την απόρριψη μιας επικίνδυνης και απρογραμμάτιστης αποικιοποίησης της Γης και της αλόγιστης λεηλασίας του πλανήτη χωρίς καμία σκέψη για το περιβάλλον ή τα συμφέροντα των μελλοντικών γενεών. Αναφέρομαι επίσης στην έξυπνη εξοικονόμηση ενέργειας, στο πλαίσιο της οποίας η επιτυχία ενός κράτους θα υπολογίζεται όχι από την αύξηση της κατανάλωσης αλλά, αντιθέτως, από τη μείωσή της.
Ασφαλώς, όλα αυτά θα γίνουν εφικτά μόνο με την προϋπόθεση ότι θα αρχίσει να πραγματοποιείται μία αλλαγή στην ψυχή του σύγχρονου Ευρωπαίου. Θα έπρεπε -αντιμέτωπος και με τις πιο πρόσφατες ανακαλύψεις της κοσμολογίας- να είναι λίγο πιο ταπεινός, θα έπρεπε να σκέφτεται τι θα συμβεί όταν πεθάνει και να υποκλιθεί μοναχός μπροστά στο μυστήριο του σύμπαντος· εν ολίγοις, θα έπρεπε για μία ακόμα φορά να αποκτήσει καλύτερη σχέση με την αιωνιότητα και το άπειρο, όπως ακριβώς έκανε και στα πρώιμα στάδια την ευρωπαϊκής ανάπτυξης. Πρέπει να αναλογιστούμε με σοβαρότητα το γεγονός ότι τίποτα δεν έχει γίνει που δεν μπορεί να ανατραπεί, ότι όλα υπάρχουν κάπου ως αναμνήσεις -ακόμα και αν έχουν απλώς τη μορφή του αιωρούμενου φωτός- και ότι, ως εκ τούτου, τίποτα δεν συγχωρείται για πάντα.
Για να επανέλθουμε, ωστόσο, στην Ευρώπη ως εταίρο άλλων, τυγχάνει οι περισσότεροι πόλεμοι στην ιστορία της ανθρώπινης οικογένειας να έχουν γίνει για τα σύνορα, με άλλα λόγια, για την επικράτεια. Από αυτό προκύπτει το σημαντικό δίδαγμα ότι όχι μόνο τα εθνικά κράτη αλλά και οι υπερεθνικές κοινότητες πρέπει πάντα να γνωρίζουν με ακρίβεια πού αρχίζουν και πού τελειώνουν. Τα αδιευκρίνιστα ή τα διαμφισβητούμενα σύνορα αποτελούν συχνά πηγή καταστροφών. " Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να το θυμάται και αυτό και να είναι σαφής όσον αφορά τα εξωτερικά της σύνορα. Εάν επιθυμεί να γκρεμίσει ένα σύνορο, θα πρέπει πρώτα να γνωρίζει πού ακριβώς βρίσκεται το σύνορο αυτό. Έτσι θα ασπαζόταν την ιδέα του γεωγραφικού αυτοπροσδιορισμού σε ευρύτερη, δηλαδή πλανητική, κλίμακα. Κατ' αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να συμβάλει με σημαντικό και συγκεκριμένο τρόπο σε αυτό που όλοι επιθυμούμε, δηλαδή την ειρήνη μεταξύ των λαών και των εθνών στον πλανήτη.
Το ζήτημα της κοινής κυριαρχίας προκύπτει στις ευρωπαϊκές συζητήσεις κυρίως σε σχέση με τις θεσμικές διευθετήσεις της Ένωσης. Επικροτώ την Ένωση για το γεγονός ότι έχει αφιερώσει τα τελευταία χρόνια τόση ενέργεια στο ζήτημα αυτό και για τις επιτυχίες της εν προκειμένω. Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο αποτολμώ να ρίξω μια ματιά σε βάθος χρόνου αναφορικά με το ζήτημα αυτό. Το Κοινοβούλιο του οποίου είστε βουλευτές εκλέγεται με άμεσο τρόπο και καταβάλλεται προσπάθεια να ανταποκρίνεται ο αριθμός των αντιπροσώπων από τα διάφορα κράτη στο μέγεθος αυτών. Κατά την άποψή μου, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όντας το μοναδικό όργανο που εκλέγεται άμεσα από όλους τους Ευρωπαίους, θα έπρεπε να έχει μεγαλύτερη εξουσία από αυτήν που διαθέτει σήμερα. Αντίστοιχα, το νομοθετικό έργο θα έπρεπε να μεταφερθεί πιο ξεκάθαρα από την εκτελεστική στη νομοθετική εξουσία. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν πρέπει να θεωρείται από κανέναν ένα ακριβό απλώς στολίδι της Ένωσης.
Κατά την άποψή μου, θα μπορούσε να ιδρυθεί ένας άλλος μικρότερος φορέας που θα λειτουργεί παράλληλα με το Κοινοβούλιο, τα μέλη του οποίου θα εκλέγονται από τα εθνικά κοινοβούλια και θα είναι βουλευτές αυτών, με όλα τα κράτη μέλη να έχουν τον ίδιο αριθμό μελών. Κατ' αυτόν τον τρόπο ή με κάποιον άλλον παρόμοιο, θα είναι δυνατή η ταυτόχρονη επίλυση δύο ζητημάτων. Πρώτον, θα εξαλειφθεί το αίσθημα που υπάρχει σε αρκετά εθνικά κοινοβούλια ότι αποκλείονται από τη λήψη των αποφάσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Δεύτερον, θα εξασφαλισθεί ότι θα υπάρχει τουλάχιστον ένας φορέας της Ένωσης που θα εγγυάται την απόλυτη ισότητα όλων των χωρών μελών. Ένας τέτοιος φορέας θα συνέρχεται σπανίως, βεβαίως, κατόπιν αιτήματος συγκεκριμένου αριθμού μελών, και μόνο σε σχέση με ζητήματα που θα απαιτούν συναίνεση. Αυτή η λύση θα σημαίνει επίσης ότι οι διορισμοί στην Επιτροπή δεν θα γίνονται με τόσο σύνθετο τρόπο σε σχέση με το κριτήριο της εθνικότητας και ότι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δεν θα χρειάζεται να έχει τόσο περίπλοκες ρυθμίσεις όσον αφορά την καταμέτρηση των ψήφων. Παραδέχομαι ότι προσωπικά θεωρώ πως είναι πιο σημαντικό να έχουμε Επιτρόπους που αποτελούν πραγματικά πρωτοπόρους επαγγελματίες στον τομέα τους αντί να έχουμε πάση θυσία συμπατριώτες μου ή και μέλη του κόμματός μου.
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποτελείται εν προκειμένω από έναν περίεργο συνδυασμό εκτελεστικής και αντιπροσωπευτικής εξουσίας. Ακόμα και η θέση του πρέπει να διευκρινισθεί. Θεωρώ ότι θα πρέπει να είναι κάτι παρόμοιο με τη θέση του αρχηγού κράτους σε μία κοινοβουλευτική δημοκρατία, και να αποτελεί έτσι έναν εν μέρει αφανή και εν μέρει φανερό συλλογικό αρχηγό της συνομοσπονδίας κρατών, ο φανερός και κατανοητός από όλους εκπρόσωπος της οποίας θα είναι ασφαλώς ένα άτομο, δηλαδή ένας Πρόεδρος, η ύπαρξη του οποίου ορίζεται ήδη στη Συνθήκη της Λισαβόνας και ο οποίος θα αποτελεί πολύ σημαντική φυσιογνωμία, λαμβάνοντας υπόψη ότι, όπου εμφανίζεται κάποια μορφή συλλογικού αρχηγού κράτους, αυτό συνήθως αποτελεί προπομπό της διάλυσης του κράτους. Δεν λέω ότι αυτό θα συμβεί και στην περίπτωση μίας υπερεθνικής κοινότητας, αλλά σε κάθε περίπτωση θεωρώ ότι πρέπει να υπάρχει ένα και μόνο πρόσωπο κάπου στην κορυφή, το οποίο θα εκπροσωπεί ολόκληρο τον σύνθετο μηχανισμό και χάρη στο οποίο αυτός θα γίνεται καλύτερα κατανοητός.
Έχω ήδη αναφέρει πολλές φορές ότι θα το θεωρούσα εξαιρετικό εάν, κάποια στιγμή στο μέλλον, καταρτιζόταν ένα σύντομο, εύληπτο και ευανάγνωστο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, το οποίο θα ήταν κατανοητό ακόμα και από τους μαθητές, και όλα τα υπόλοιπα -που εκτείνονται σήμερα σε χιλιάδες σελίδες- να μην ήταν παρά παραρτήματα αυτού. Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, όντας το κείμενο όπου διατυπώνονται οι αξίες ή τα ιδανικά στα οποία βασίζεται η Ένωση, προς τον οποίο πασχίζει να συμμορφώνεται και τον οποίο έχει υπόψη όταν λαμβάνει αποφάσεις, θα αποτελούσε βεβαίως οργανικό στοιχείο ή και το πρώτο τμήμα ενός τέτοιου Συντάγματος.
Κυρίες και κύριοι, θα ήθελα να κάνω μία τελική παρατήρηση με την οποία θα επανέλθω, σε κάποιον βαθμό, στο σημείο από όπου ξεκίνησα. Από απόσταση, η Ευρωπαϊκή Ένωση μοιάζει να είναι ένας ιδιαίτερα τεχνοκρατικός φορέας, που ενδιαφέρεται μόνο για τα οικονομικά και τα χρήματα. Οι αιώνιες διαφωνίες για τον προϋπολογισμό, τις ποσοστώσεις, τους τελωνειακούς δασμούς, τους φόρους, τους επιχειρηματικούς κανονισμούς και τις διάφορες άλλες ρυθμίσεις είναι ίσως αναγκαίες και σε καμία περίπτωση δεν τις καταδικάζω. Φτάνω στο σημείο να θεωρώ ότι ακόμα και οι περίφημες συστάσεις ή τα πρότυπα για το πώς μαγειρεύεται το γκούλας -που αποτελούν κοινό στόχο της σάτιρας των ευρωσκεπτικιστών- έχουν ως αντικείμενο περισσότερο να προστατευτεί κάτι τσεχικό ή ουγγρικό και δεν αποτελούν επίθεση στο εν λόγω κράτος μέλος και την ταυτότητά του.
Παρ' όλα αυτά, θεωρώ ότι η Ένωση πρέπει να δώσει ακόμα μεγαλύτερη και πιο ορατή έμφαση σε εκείνα που έχουν στην πραγματικότητα τη μεγαλύτερη σημασία, δηλαδή, στα πνευματικά και τα αξιακά της θεμέλια. " Ένωση αποτελεί μία άνευ προηγουμένου προσπάθεια οικοδόμησης μίας μεγάλης και αυθεντικής υπερεθνικής κοινότητας με βάση τον σεβασμό των ανθρωπίνων ελευθεριών και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, μια γνήσια και όχι απλώς φαινομενική ή τυπική δημοκρατία και μια πίστη στην κοινή λογική, την ευπρέπεια και τη δυνατότητα ισότιμου διαλόγου εντός της κοινότητας και με οποιονδήποτε άλλον. Βασίζεται βεβαίως και στον σεβασμό για τα επιμέρους κράτη, τις παραδόσεις, τα επιτεύγματά τους, τα εδάφη που κατέχουν, τα σπίτια τους και τα τοπία όπου βρίσκονται αυτά τα σπίτια. Και επίσης, βεβαίως, στον σεβασμό για τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ανθρώπινη αλληλεγγύη.
" πλούσια πνευματική και πολιτιστική ιστορία της Ευρώπης -η οποία έχει θεμελιωθεί σε έναν συνδυασμό κλασικών, εβραϊκών, χριστιανικών, ισλαμικών στοιχείων και αργότερα στοιχείων της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού- έχει δημιουργήσει ένα σώμα αδιαμφισβήτητων αξιών, τις οποίες η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να ασπάζεται προφορικά, αλλά που συχνά τις αντιλαμβάνεται μόνο ως ωραίο περιτύλιγμα για εκείνα που έχουν πραγματικά αξία. Ωστόσο, δεν είναι αυτές οι αξίες που έχουν όντως σημασία κατά πρώτο και κύριο λόγο και δεν είναι, αντιθέτως, αυτές που καθοδηγούν τα πάντα;
Δεν υποστηρίζω τίποτα επαναστατικό, τρομερά καινοτόμο ή ριζοσπαστικό. Υποστηρίζω απλώς μια περισσότερο εις βάθος εξέταση της πραγματικής βάσης της ευρωπαϊκής ενοποίησης, μια περισσότερο εμφατική καλλιέργεια της ευρωπαϊκής μας ταυτότητας και μια σαφή παραπομπή σε έναν ηθικό κώδικα που εκτείνεται πέραν του κόσμου των άμεσων οφελών μας, ενός κόσμου που δεν οδηγεί πουθενά και που χρησιμοποιεί μόνο ποσοτικούς δείκτες για να καθορίσει την ευημερία.
Έχουν περάσει είκοσι χρόνια από τότε που γεφυρώθηκε το χάσμα της Ευρώπης. Είμαι πεπεισμένος ότι η ήπειρος δεν θα επιτρέψει ποτέ ξανά να διαιρεθεί και ότι, αντιθέτως, θα αποτελέσει τόσο τόπο όσο και πηγή ακόμα βαθύτερης αλληλεγγύης και συνεργασίας. Μακάρι να μπορούσε η Ωδή στη Χαρά του Schiller να αποτελέσει για εμάς και για τους απογόνους μας κάτι παραπάνω από ένα απλό ποίημα που υμνεί τη φιλία μεταξύ των λαών, και να μετατραπεί αντιθέτως σε σύμβολο που θυμίζει τις κοινές μας προσπάθειες για έναν περισσότερο ανθρώπινο κόσμο.
(Οι βουλευτές, όρθιοι, χειροκροτούν)
Πρόεδρος
Κυρίες και κύριοι, εάν το Βραβείο Ζαχάρωφ υπήρχε πριν από τριάντα χρόνια, Václav, θα ήσουν ο βασικός μας υποψήφιος. Ευτυχώς, σήμερα δεν έχεις πλέον ανάγκη αυτό το βραβείο, καθώς δεν υπάρχει πλέον παλαιά και νέα Ευρώπη. Υπάρχει μόνο μία Ευρώπη. Σήμερα έχουμε καθήκον, ως πολιτικοί, να σεβαστούμε τις αξίες της συμφιλίωσης και της αλληλεγγύης βάσει των οποίων αναπτύχθηκε η Ένωση. Ας κάνουμε λοιπόν καθετί δυνατό για να διασφαλίσουμε ότι δεν θα ξεχαστούν.
(" συνεδρίαση αρχίζει στις 15.50)
