Plechtige vergadering - Georgië
De Voorzitter
- Mijnheer de president van de Republiek Georgië, geachte afgevaardigden, namens het Europees Parlement heet ik u van harte welkom.
Drie jaar geleden, na de parlementsverkiezingen die door het toenmalige regime ongeldig werden verklaard, vond in uw land de "rozenrevolutie” plaats, en uw naam, mijnheer Saakachvili, zal in de geschiedenis geassocieerd worden met deze revolutie.
Met u aan het hoofd eisten uw landgenoten dat er eerlijke verkiezingen zouden worden gehouden en een einde zou worden gemaakt aan de corruptie en het slechte bestuur waar uw land door geteisterd werd.
(Applaus)
Hoewel het oude regime uw eisen weigerde in te willigen, werd het zonder enig bloedvergieten omvergeworpen. De "macht van het volk” overwon en het Georgische volk stemde massaal voor u als nieuwe president.
Mijnheer de president, het Europees Parlement heeft de overgang naar de democratie in uw land gesteund. We hebben een delegatie gestuurd voor waarneming van de verkiezingen en onze Commissie buitenlandse zaken had het genoegen u te mogen ontvangen, kort na uw inauguratie als president, niet hier in Straatsburg, maar in onze zetel in Brussel.
De "rozenrevolutie” heeft nieuw elan gegeven aan de hoop op een echte, en niet gestuurde democratie in gebieden die nog verder naar het oosten liggen dan de Baltische staten en Centraal- en Oost-Europa.
Een jaar later vond de "oranje revolutie” plaats in Oekraïne. De toekomst leek zich op dat moment te vullen met beloften, maar vandaag constateren we dat er zich ook veel problemen hebben aangediend en obstakels zijn verschenen op een weg die zeker niet bezaaid is met rozen.
U heeft veel bereikt in de jaren die sindsdien zijn verstreken, maar ook zijn de conflicten met de afgescheiden regio's Zuid-Ossetië en Abchazië verscherpt.
Het is duidelijk dat Rusland op dit moment grote druk uitoefent op uw land - ik kan u zeggen dat er tijdens het diner met president Poetin veel over uw land is gesproken - en nu heeft u een prachtige gelegenheid om u tot het Europees Parlement te richten en de situatie aan ons uit te leggen, zodat de vertegenwoordigers van de volken van Europa rechtstreeks van u vernemen in welke moeilijke omstandigheden uw land zich bevindt en welke problemen de afhankelijkheid van energie uit uw buurland met zich meebrengt.
Het Europees Parlement en heel de Europese Unie steunen de soevereiniteit en de territoriale integriteit van uw land volledig; daarover bestaat geen enkele twijfel. Wij hebben echter ook gezegd dat de conflicten in Zuid-Ossetië en Abchazië aan de onderhandelingstafel moeten worden opgelost en uitsluitend met vreedzame middelen. Ook voor dit probleem bestaat er geen militaire oplossing.
In een resolutie die we vorige maand hier in Straatsburg hebben aangenomen, hebben we Rusland aangespoord om een einde te maken aan alle daden van repressie en intimidatie tegen personen van Georgische afkomst die in Rusland wonen en om alle onlangs genomen maatregelen tegen uw land in te trekken, met inbegrip van de opschorting van alle transport- en postverbindingen. Ook hebben we echter alle partijen gevraagd zich te onthouden van uitspraken die de spanning onnodig kunnen verhogen.
Wij denken dat de Raad en de Commissie de juiste vorm moeten vinden om uw land te helpen om de economische en sociale gevolgen van de door Rusland aan uw land opgelegde maatregelen te boven te komen en te compenseren.
Mijnheer de president, wij willen u meedelen dat het Europees Parlement steun geeft aan de goedkeuring van het actieplan inzake het Europees nabuurschapsbeleid door de Associatieraad EU-Georgië, die vanmiddag in Brussel heeft plaatsgevonden.
Wij heten u nogmaals van harte welkom en ik denk dat we met uw aanwezigheid hier een gelegenheid hebben om door middel van een dialoog de problemen te boven te komen die uw land hebben getroffen en die ons allemaal treffen.
Mijnheer de president, u heeft het woord.
(Applaus)
Mikhail Saakachvili
Dank u, mijnheer de Voorzitter, voor deze woorden en voor uw uitnodiging, die heel belangrijk is voor mijn land.
Geachte afgevaardigden van het Europees Parlement, ik dank u dat u mij hier vandaag heeft uitgenodigd. Het is voor mij van bijzondere betekenis dat wij hier in Straatsburg bijeen zijn. Het was namelijk in deze stad dat ik als jonge student, kersvers uit de Sovjet-Unie, voor het eerst kennis maakte met de diversiteit en welvaart in Europa. Hier heb ik voor het eerst de waarde van mensenrechten geleerd en gemerkt dat de belangrijkste taak van een land is zijn burgers te beschermen en niet te vervolgen. Wat een ontdekking! Hier in deze stad durfde ik ervan te dromen dat datgene waarvoor ik studeerde, ooit in mijn eigen land toegepast zou kunnen worden en dat ik de zaadjes zou kunnen planten voor wat nu pas eindelijk tot bloei komt. Toentertijd was dat een radicale en wellicht vrij gevaarlijke droom, maar het is een droom die ik nooit vergeten ben.
Straatsburg heeft ook om een andere reden nog een speciale betekenis voor mij. Dit is namelijk de plaats waar ik mijn vrouw Sandra heb leren kennen, tijdens een cursus over mensenrechten.
(Applaus)
Ik heb mijn moeder toen gebeld, vanuit de telefooncel in de Orangerie, tegenover het gebouw van de Raad van Europa, waar ik toen stage liep, om haar vertellen dat ik een mooie Nederlandse vrouw had ontmoet. Nu zitten ze naast elkaar hier op de publieke tribune.
(Applaus)
Ik ben er trots op dat onze multinationale familie hier vandaag door drie generaties is vertegenwoordigd, aangezien ook mijn grootmoeder aanwezig is. Ik wil u daarvoor bedanken. Ik wil ook graag deze stad en haar instellingen bedanken omdat zij mij kennis en liefde hebben geschonken, twee onbetaalbare bezittingen waar ik nooit afstand van zal doen.
Staat u mij toe om mijn betoog met een paar zinnen in het Georgisch te beginnen. Wij willen ons niet mengen in een debat of wij nu deel uitmaken van het oude of het nieuwe Europa, omdat ik van mening ben dat wij het oudste Europa zijn. Wij observeren wat dat betreft dus als het ware vanaf de zijlijn.
(De president spreekt in het Georgisch; dit is een vertaling)
Namens mijn land wil ik tegenover u - en daarmee doel ik zowel op de Europese Unie in het algemeen, als de afgevaardigden van het Europees Parlement in het bijzonder - onze dankbaarheid tot uitdrukking brengen voor het feit dat u bestaat en voor uw actieve opstelling.
Europa is altijd een thuis geweest voor vele uiteenlopende naties, zowel groot als klein. Georgiërs zijn al Europeanen sinds de tijd dat Prometeus vastgeketend was aan onze bergen en de Argonauten ons land aandeden tijdens hun zoektocht naar het Gulden Vlies. Als bij een debat over de identiteit van Europa de vraag rijst of Georgiërs Europeanen zijn, trekken wij ons terug uit dat debat. Wij zijn een oude Europese natie. Georgiërs zijn niet zo maar Europeanen, wij zijn enthousiaste Europeanen. In alle moeilijke perioden was Europa altijd onze eerste keuze als wij hulp nodig hadden of morele steun zochten.
Wij hebben een gemeenschappelijke en onbreekbare band, een band die gebaseerd is op cultuur, op onze gezamenlijke geschiedenis en op een gemeenschappelijke reeks waarden. Het hart van deze waarden wordt gevormd door de nadruk op vrede en door het creëren en in stand houden van rechtvaardige en welvarende samenlevingen. Dat is ook de kern van wat vaak wel "het Europese project” wordt genoemd. Mijn land is er trots op dat het deel uitmaakt van dat gerechtvaardigde project en dat het een bijdrage kan leveren aan de stabiliteit, kracht en duurzaamheid van dat project. U kunt er namelijk van overtuigd zijn dat u nu en in de toekomst in Georgië een sterke en betrouwbare partner heeft, aangezien wij een gemeenschappelijke bestemming hebben.
(De president vervolgt in het Engels)
Ik ben benieuwd of u ooit heeft nagedacht over de vraag hoe de wereld er zonder de Europese Unie na het Sovjet-tijdperk zou hebben uitgezien. Op momenten als dit, word ik weer herinnerd aan de visie en het leiderschap dat tot een verenigd Europa heeft geleid, zoals dat in 1950 zo treffend door Robert Schuman tot uitdrukking is gebracht. Ik vraag mij af wat Schuman vandaag zou zeggen als hij de kaart van Europa onder ogen kreeg en hoorde met welke uitdagingen wij nu geconfronteerd worden.
Op de puinhopen van de oorlog heeft u een baken van rechtvaardigheid, vrede en welvaart gebouwd. Wat dat betreft, ligt het antwoord op mijn vraag reeds in uw daden besloten, aangezien daaruit blijkt dat de visie van Schuman nog steeds van kracht is.
Met name door uw bereidheid om nieuwe lidstaten uit de voormalige Sovjet-regio in de EU op te nemen, heeft u een aanzienlijke bijdrage geleverd aan de vrede en democratie in Europa. Door het succes van deze nieuwe lidstaten worden landen als Georgië gestimuleerd om ook nieuwe stappen te ondernemen. Wij hebben in het verleden geprofiteerd van de ervaring en deskundigheid van die landen en ook van uw visie en behoedzaamheid, en dat zal in de toekomst niet anders zijn.
De beste manier om mijn dankbaarheid tot uiting te brengen, is wellicht door op te merken dat wij erbij willen horen! Staat u mij toe om daar even wat meer duidelijkheid over te creëren. Ik wil u geen schrik aanjagen door nu ook meteen een verzoek in te dienen om Georgië tot de Europese Unie toe te laten treden. Dat lidmaatschap is een doelstelling voor de lange termijn en staat niet op onze agenda voor de nabije toekomst. Waar het wel om gaat is dat wij de beginselen waarop Europa is gebouwd als de basis beschouwen voor onze verdere ontwikkeling. Indien ons partnerschap verder wordt uitgebreid, is er ook alle reden tot optimisme. Het Georgië dat wij ontwikkelen is stevig gebaseerd op het rechtsstaatbeginsel en op mensenrechten, democratie en vrede. Onze Europese koers is door het Georgische volk zelf uitgezet. Zowel voor hen als voor mij vormt die koers de belichaming van de nimmer aflatende Europese identiteit van ons land. Het is ook de enige weg vooruit.
Ik ben hier in Straatsburg op een symbolisch moment, omdat wij binnenkort de derde verjaardag van de rozenrevolutie vieren.
Zoals velen van u zullen weten, stond Georgië drie jaar geleden in wezen eigenlijk aan de rand van de afgrond. Behalve voor enkele bevoorrechte mensen was het elke dag voor iedereen weer een zware strijd om te overleven in een land waar onveiligheid heerste en wanorde bestond, en waar de veiligheid van het land werd opgeofferd aan de belangen van grotere buurlanden. Georgië was een land met een welig tierende corruptie en een diepgewortelde onrechtvaardigheid. Van een rechtsstaat was absoluut geen sprake.
Nu, drie jaar later, is Georgië onherkenbaar veranderd. Wij zijn bezig met de hervorming van onze instellingen en economie om meer welvaart en stabiliteit voor onze burgers en onze regio te creëren. Indien wij die veranderingen de afgelopen jaren niet doorgevoerd hadden, zou Georgië nu economisch en maatschappelijk volledig bankroet zijn geweest en geen enkel krediet meer hebben gehad in de regio of elders in Europa.
Op dit moment kan Georgië volgens mij echter voldoen aan de eisen die aan een Europees modelbuurland worden gesteld, en dat is de boodschap die ik vanmiddag aan u wil overbrengen. Ik durf dit onomwonden te beweren, omdat wij in de afgelopen drie jaar consequent naar de verwezenlijking van vier doelstellingen hebben gestreefd: het herstel van de democratie en de rechtsstaat, het uitbannen van corruptie, het creëren van inkomsten voor onze burgers en het beschermen van onze territoriale integriteit.
U zult begrijpen dat die vier doelstellingen met elkaar in verband staan. Zij hebben ook alle vier gemeen dat ze stoelen op het uitgangspunt dat de rol van de instellingen versterkt dient te worden en er meer publieke verantwoordelijkheid afgelegd moet worden. Als onze visie werkelijkheid wil worden, dient de poëzie van de democratie als het ware ondersteund te worden door het proza van de rechtsstaat. In wezen komt dit neer op het uitvoeren van hervormingen op basis van het beginsel dat het land geregeerd moet worden door rechtvaardigheid. En als ik rechtvaardigheid zeg, dan bedoel ik dat in Europese zin: de democratie moet ondersteund worden door een infrastructuur van waarden en instellingen die bescherming bieden aan en openstaan voor alle burgers. De rechtsstaat dient te overwinnen op een transparante manier die voor iedereen gelijk is. Dat is uiteraard gemakkelijker gezegd dan gedaan en wij zullen de Europese steun om deze visie te verwezenlijken van harte verwelkomen.
Op dit moment is de politiemacht in Georgië volledig geherstructureerd. Daardoor hoeven Georgische automobilisten niet langer meer bang te zijn dat zij op basis van willekeur door de verkeerspolitie worden aangehouden en vervolgens steekpenningen moeten betalen. Ook hoeven eigenaren van bedrijven niet meer bang te zijn dat zij op basis van willekeur worden lastiggevallen. Uit een Gallup-enquête van drie of vier jaar geleden bleek dat het vertrouwen in de politie in Georgië lager dan 5 procent was. Het kwam er eigenlijk op neer dat de politie de meest gehate instelling in het land was. Inmiddels is het vertrouwen in de politie gestegen tot hoog in de 70 procent. De politie is nu een van de instellingen in het land die het meeste vertrouwen geniet. Het vertrouwen in onze politie is ontegenzeggelijk groter dan het vertrouwen in de politie in alle andere landen in de voormalige Sovjetregio. Dat is een grote doorbraak.
Wij hebben een onomkeerbare stap gezet op weg naar hervorming van ons rechtsstelsel. Door een intensieve samenwerking met Europese instellingen hebben wij een uitgebreid meerjarenprogramma opgesteld, dat wij nu ook kunnen financieren.
Staat u mij toe om op enkele opvallende resultaten nader in te gaan. Op dit moment zijn wij bezig met het bevorderen van de onafhankelijkheid en de beroepsbekwaamheid van onze rechters en de juridische beroepsgroep, waarbij tegelijkertijd de bevoegdheden van de president gereduceerd worden. Zo kan de president door de voorgestelde constitutionele aanpassingen de rechters niet langer rechtstreeks benoemen. Ik hoop dat deze aanpassingen in december worden goedgekeurd.
Wij hervormen eveneens ons juridisch opleidingssysteem en vergroten de bescherming van de mensenrechten via aanvullende opleidingen voor de functionarissen die de wet dienen te handhaven. Dit is een zaak van nationaal belang. Wij bouwen nieuwe gevangenissen die voldoen aan de normen van toezichthouders op de mensenrechten en stroomlijnen onze juridische procedures om binnen een redelijke termijn een eerlijke procesgang te waarborgen met het oog op het eerbiedigen van de grondrechten. Wij zullen ons rechtsstelsel continu blijven herzien, omdat dit het fundament vormt voor alle andere hervormingen.
Ik ben blij vandaag te kunnen zeggen dat ons parlement een ongekende mate van toezicht uitoefent. Als hoofd van de uitvoerende macht kan ik bevestigen dat begrotingen nauwkeurig onderzocht worden, dat er een streng toezicht wordt uitgeoefend en dat er bij de besluiten van de uitvoerende macht terdege rekening wordt gehouden met de standpunten van het parlement.
Georgië beschikt ook over een van de meest liberale klimaten voor een vrije pers en een levendige ngo-gemeenschap. Onze wetgeving betreffende de mediavrijheid is een van de meest liberale, zo niet de meest liberale wetgeving op dit gebied. Helaas voor politici is het uit hoofde van het Georgische recht niet mogelijk om in alle omstandigheden een aanklacht tegen de media in te dienen. Dat is een goede zaak want hierdoor hebben de media meer speelruimte.
Een van mijn grootste teleurstellingen tot op heden is wellicht het feit dat Georgië nog steeds geen oppositie heeft die sterk genoeg is om de regering tot verantwoording te roepen. Ik zeg dat niet zo maar. Dat is namelijk absoluut geen goede zaak. Voor een piepjonge democratie bestaat er geen groter gevaar dan dat zij op kunstmatige wijze zelf een oppositie te creëert. Het is namelijk voor een ambitieuze regering slecht als er geen echte, sterke oppositie is die meer verantwoordelijkheid neemt, die kennis van zaken heeft en die het beleid van de regering ter discussie stelt. Ik ben ervan overtuigd dat een dergelijke oppositie vanzelf zal ontstaan naarmate de samenleving zich verder ontwikkelt. Wellicht dat die oppositie ooit - maar hopelijk niet te snel - als winnaar uit de bus zal komen van open en eerlijke verkiezingen in mijn land. Wij hebben zonder twijfel voor een politieke en juridische omgeving gezorgd waarin zoiets mogelijk is. Nu is het de taak van de oppositiegroeperingen om de volgende stap te zetten.
Wij zijn de weg naar hervormingen ingeslagen op basis van een zeer eenvoudig idee, namelijk dat iedere burger zich veilig moet voelen. Om dat te realiseren, moest de corruptie geëlimineerd worden, en dat is dan ook onze belangrijkste prioriteit geweest. Om een sociaal vangnet te creëren, hebben wij onze economische hervormingen op agressieve en creatieve wijze aangepakt. Tegenwoordig is het aantrekkelijk om in Georgië te investeren. Aangezien wij over relatief weinig natuurlijke hulpbronnen beschikken, moeten wij het van onze vindingrijkheid en discipline hebben. Daarom hebben wij de laagste belastingtarieven in Europa, een arbeidswetgeving die op bepaalde punten tot de meest flexibele in Europa behoort en een aantal procedures op het gebied van handel, douane en regelgeving die qua eenvoud hun gelijke niet kennen. Gebleken is dat liberale hervormingen de beste instrumenten zijn om de corruptie te bestrijden en tegelijkertijd de vrije handel en de bescherming van eigendomsrechten te waarborgen. Die liberale hervormingen zijn optimaal geschikt om inkomsten te genereren, waardoor wij nu meer wegen, scholen en ziekenhuizen kunnen bouwen. Ik ben trots op het feit dat twee jaar geleden nog geen enkele school in Georgië toegang had tot internet, maar dat nu 80 procent van de scholen over computers en internet beschikken. Volgend jaar zal dat 100 procent zijn. Wij bouwen nieuwe scholen die vergelijkbaar zijn met de beste scholen in Nederland, Duitsland en Tsjechië. Dit jaar gaat het om 340 nieuwe scholen. Dat is veel voor een klein land. Alleen dit jaar al zijn er al meer wegen aangelegd dan in de hele periode sinds de onafhankelijkheid in 1991. Tijdens de jaarlijkse bijeenkomst in Singapore heeft de Wereldbank Georgië dit jaar uitgeroepen tot de meest succesvolle hervormde economie ter wereld en als een van de beste plaatsen wereldwijd om te investeren. In twee jaar tijd hebben wij een van de slechtste locaties in de wereld om zaken te doen, veranderd in een van de meest aantrekkelijke locaties voor ondernemingen.
De economische groei in Georgië zal dit jaar groot zijn aangezien wij, wederom volgens de Wereldbank, op het gebied van de corruptiebestrijding het best presterende land zijn van alle overgangseconomieën in Eurazië. Sterker nog, volgens de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling (EBWO) behoren wij tot de drie minst corrupte landen in Europa. Wellicht dat de volgende cijfers onze prestaties nog meer illustreren.
In 2004, het eerste jaar na onze rozenrevolutie, hadden wij voor het eerst sinds 1991 een positief immigratie- en geboortecijfer. Vorig jaar overtrof het aantal Georgische burgers dat naar ons land terugkeerde met bijna 100 000 het aantal burgers dat ons land verliet - en dat voor een land van nog net geen vijf miljoen inwoners. In feite brachten zij hun stem met hun voeten uit. Dat is een opmerkelijk feit. Ik denk dan ook dat Europa niet bang hoeft te zijn om zijn grenzen voor deze regio's open te stellen, aangezien Georgiërs niet van plan zijn om van het ene op het andere moment naar Europa te vluchten - integendeel, zij komen juist naar Georgië terug.
(Applaus)
Die terugkeer wordt op geweldige wijze gesymboliseerd door het grootste ziekenhuis in Tbilisi. Dit gebouw fungeerde niet meer als ziekenhuis omdat het op een gegeven moment als opvang moest dienen voor personen die in eigen land ontheemd waren als gevolg van de oorlog in Abchazië. Vorig jaar is een groot team van vakmensen uit de Verenigde Staten, Spanje, Duitsland en Spanje naar Georgië teruggekeerd. Zij hebben de ziekenhuisfunctie weer hersteld. Wij hebben hen daarbij geholpen en reconstructiewerkzaamheden uitgevoerd. Wij hebben ook de binnenlandse ontheemden bij hun vertrek ondersteund. Op dit moment beschikt Tbilisi weer over een van de beste ziekenhuizen ter wereld. Sommige Europeanen beweren dat er slechts één ander ziekenhuis van dit kaliber in Europa is.
Dan een ander symbool: Georgiërs zijn dol op Mina Gedevanova Ananiashvili, een van de topballerina's van het Bolsjoi, die echter teruggekeerd is om ons land mee op te bouwen. Zij heeft een lucratieve carrière bij het Bolsjoi opgegeven om terug te keren en uit het niets het nationaal ballet weer op te bouwen. Op dit moment beschikt zij over een fantastische groep dansers, misschien wel een van de beste in ons deel van de wereld, en binnenkort zal zij met ons nationaal ballet op wereldtournee gaan.
Ons streven is nu gericht op een gestage vergroting van de werkgelegenheid. De heer Marklar, voormalig minister-president van Estland en tevens een van de architecten van het economische wonder dat zich in dat land heeft voltrokken, is mijn economisch adviseur en samen met hem hebben wij een zeer succesvol programma voor praktijkopleidingen ontwikkeld. Onze hervormingen in die sector zullen echter pas afgerond zijn wanneer elke Georgiër het gevoel heeft dat hij of zij een reële kans op een baan maakt.
Georgië wordt gekenmerkt door een geweldige hartelijkheid, gastvriendelijkheid en schoonheid. Ik heb Voorzitter Borrell zojuist nog een album met fantastische Georgische locaties laten zien. In het verleden hebben Europese toeristen veel plezier beleefd aan een bezoek aan ons land en zij zijn nu bezig met een herontdekking van Georgië. Vanuit dat perspectief zijn wij eigenlijk Europa's best bewaarde geheim.
Sta mij toe om u nu een kort citaat te laten horen uit een boek dat Sir Oliver Wardrop in 1888 schreef met de titel The Kingdom of Georgia: "Er is geen enkele reden waarom Georgië geen populaire bestemming zou kunnen worden. Het is niet zo ver weg als de mensen denken. Het heeft het grote voordeel dat het vrijwel onbekend onder toeristen is en dat er geen sprake is van de schaamteloze afzetterij waar wij ons dichter bij huis mateloos aan ergeren. Tot slot, en niet in de laatste plaats, is Georgië ook nog eens goedkoper dan Schotland”. Ik verzoek de Schotten onder u om niet kwaad op mij te worden, het is immers een citaat. Maar het is wel waar!
(Gelach)
Terugkijkend op de gecombineerde effecten van onze hervormingen kan naar mijn idee terecht worden gezegd dat wij door deze maatregelen institutioneel en cultureel dichter naar Europa zijn toegegroeid. Dankzij uw nabuurschapsbeleid heeft u een kader gecreëerd voor onze verdere ontwikkeling. Vandaag zullen wij de actieplannen ondertekenen op basis waarvan veel van onze gedeelde prioriteiten in specifieke doelstellingen worden vertaald. Wij moeten ook in de toekomst blijven handelen naar de letter en de geest van deze gezamenlijke onderneming, omdat ik graag zou zien dat mijn land intensiever met Europa samenwerkte, zodat Europa zelf kan constateren dat het in Georgië een uiterst betrouwbare partner en vriend heeft.
Met onze strategie hebben wij echter ook een aantal mensen tegen ons in het harnas gejaagd. Door de ingeslagen hervormingsweg zijn zij namelijk bang dat Georgië zich onttrekt aan de vroegere - en in hun ogen nog steeds van kracht zijnde - invloedssferen. Zoals u echter ook terecht opmerkte in uw historische verklaring over Georgië van twee weken geleden, zijn de tijden van die "invloedssferen” voorgoed voorbij.
(Applaus)
Ik wil u graag bedanken voor die verklaring en voor de duidelijke en specifieke formuleringen die daarin zijn gebruikt. Elk land moet de mogelijkheid hebben om volledig zelf te beslissen hoe en met wie het zijn toekomst vorm wil geven. Wij baseren onze strategie op het uitgangspunt dat wij een stabiele en betrouwbare partner zijn, in plaats van een tamme en zwakke satellietstaat. Wij zijn een natie met een lange staat van onafhankelijkheid. Die onafhankelijkheid werd 200 jaar geleden verstoord door de brute expansiedrift van het Russische rijk. Vanaf 1918 hebben wij voor een korte periode van drie jaar weer even van onze afhankelijkheid kunnen genieten, maar in 1921 kwam daar alweer een einde aan. Onder welke omstandigheden gebeurde dat toen?
In 1921 viel het bolsjewistische leger Georgië binnen en werd ons land weer veroverd onder het mom van de bescherming van een minderheidsbevolking in een van onze regio's. In die periode zijn meer dan 500 000 Georgiërs in de goelags omgekomen, waaronder ook een aantal leden van mijn familie. De prijs die wij betaald hebben, was veel te hoog en wij zijn niet bereid om die nog een keer te betalen. Wij zullen koste wat kost voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt. Wij leven tenslotte in 2006 en niet in 1938 of 1939, 1956 of 1968.
Wanneer mag van kleine landen gevraagd worden dat zij het streven naar vrijheid opgeven? Hoe vaak mogen wij van kleine landen verlangen dat zij zich gedeisd houden en niet op provocaties reageren? Laten wij hopen dat wij nimmer meer gevraagd worden om te zwichten. Laten wij hopen dat rechtvaardigheid niet langer bepaald wordt door omvang, aantallen en macht. Het mag toch niet zo zijn dat degenen die macht hebben, automatisch het gelijk aan hun zijde krijgen, in plaats van andersom. Laten wij ook hopen dat als wij of een andere Europese natie bedreigd worden, de volgende beruchte opmerking van een staatsman in de jaren dertig van de vorige eeuw nooit meer te horen zal zijn: "Ach, het gaat om wat geruzie in een land ver weg tussen volkeren waarvan wij niets weten”.
Naar ik hoop, behoort een dergelijk beleid voorgoed tot het verleden. Ik hoop dat de Georgiërs en de trotse vertegenwoordigers van Tsjechië, het land dat toentertijd zo ver weg gelegen was, ooit gelijkwaardige leden van de Europese familie zullen zijn.
(Applaus)
Omdat wij ervoor gekozen hebben om zo dicht mogelijk naar Europa toe te groeien en ons aan te sluiten bij Euro-Atlantische instellingen, wordt Georgië op dit moment gestraft. Maar omdat wij een democratie zijn, leidt de druk die nu op ons uitgeoefend wordt, alleen maar tot een nog grotere eensgezindheid binnen onze samenleving. Mensen die druk uitoefenen, begrijpen niet dat je democratieën niet onder druk moet zetten, omdat je dan precies het tegenovergestelde resultaat krijgt van wat je beoogt. De toestand wordt overigens wel steeds nijpender, omdat Rusland, zoals u weet, zijn markt voor producten uit Georgië heeft gesloten. Onze gewaardeerde Georgische wijnen en ons mineraalwater - grote bronnen van inkomsten - mogen niet meer op de Russische markt worden gebracht. De situatie is in de afgelopen maanden nog verder verslechterd doordat Rusland een unilateraal verbod heeft uitgevaardigd op vervoers- en postverbindingen met Georgië. Bovendien heeft Gazprom een paar dagen geleden een niet-commerciële prijsverhoging aangekondigd, waardoor wij meer dan het dubbele voor gas moeten betalen. In gewone taal kunnen al deze maatregelen samen alleen maar als een economische blokkade worden aangeduid.
Ik wil deze gelegenheid echter niet gebruiken om de spanningen tussen Georgië en Rusland verder op te voeren of om vanmiddag anti-Russische gevoelens in het hart van Europa aan te wakkeren. Er zijn al meer dan genoeg spanningen en kwaadsprekerij. Een dergelijke retoriek zou geen enkel constructief doel dienen. Het is nu veeleer tijd voor diplomatie, discussie en het op een constructieve wijze in kaart brengen van gebieden met een wederzijds belang en een wederzijdse verantwoordelijkheid.
(Applaus)
Namens mijn regering en mijn volk ben ik bereid om die weg te volgen, omdat het de enig mogelijke weg is. Laten al onze collega's en gesprekspartners deze woorden wederom als een open uitnodiging zien om via een dialoog onze normale en harmonieuze betrekkingen te herstellen. De leiders van beide landen hebben een gedeelde verantwoordelijkheid en moeten ervoor zorgen dat de betrekkingen tussen beide landen onder onze leiding niet zodanig verslechteren dat herstel ervan onmogelijk is. Laten wij snel en met goede bedoelingen de draad weer oppakken. Net als u allen, zijn de burgers van Georgië nooit anti-Russisch geweest en zullen zij dat ook nooit worden.
Sta mij toe om een andere grote Europese staatsman aan te halen, namelijk Konrad Adenauer. In zijn memoires zei hij over de toenmalige situatie: "Wij waren een klein en kwetsbaar land. Op eigen kracht zouden wij niets kunnen bereiken. Wij mochten geen niemandsland tussen oost en west worden. Dan zouden wij namelijk nergens meer vrienden hebben, maar wel een zeer gevaarlijk buurland in het oosten”.
De geografische situatie is inmiddels natuurlijk wel wat veranderd, maar een deel van die uitspraken is nog steeds op mijn land van toepassing. Onze Europese ambities zijn eigenlijk heel simpel. Wij willen de mogelijkheid hebben om ons te ontwikkelen op basis van onze eigen vrije keuzes en in harmonie met al onze buren. Dat is eigenlijk precies hetzelfde wat velen van u enkele decennia geleden hebben gedaan. In dat opzicht denk ik dat de huidige Russische maatregelen tijdelijk van aard zullen zijn. Door geduld te betrachten, zakelijk te zijn, dialoog na te streven en wederzijds respect te tonen zullen die maatregelen te zijner tijd worden opgeven, en zullen en moeten onze betrekkingen weer genormaliseerd worden.
Om die wens in vervulling te laten gaan kan ik op de volledige steun van mijn bevolking rekenen. Er is echter één ding waar ik nog twijfels over heb, wat onze betrekkingen met Rusland betreft, en dat is het thema dat enkele weken geleden zo treffend door de EU aan de orde is gesteld in Lahti en in Luxemburg. Eenvoudig gezegd, gaat het om de rechtvaardigheid.
Op dit punt zou ik graag de grote Russische schrijver Alexander Solzjenitsyn willen citeren, wiens boeken - die toentertijd verboden waren - ik als tiener met grote passie heb gelezen: Hij zei: "Rechtvaardigheid is een kwestie van geweten, niet van persoonlijk geweten, maar van het geweten van de gehele mensheid. Degenen die de stem van hun eigen geweten herkennen, zijn doorgaans ook degenen die de stem van de rechtvaardigheid herkennen”.
Naar mijn idee vormt uw solidariteit tijdens deze moeilijke periode ook een heel duidelijke uiting van datzelfde gevoel van rechtvaardigheid. Wanneer kinderen met Georgische namen van school worden gestuurd, lopen al onze kinderen gevaar. Wanneer beroemde kunstenaars, schrijvers, acteurs en sporters opgejaagd worden en monddood worden gemaakt, wordt ons allen het zwijgen opgelegd. Wanneer duizenden kinderen met geweld uit hun huizen gehaald en gedeporteerd worden, op straat worden opgepakt en in de handboeien worden geslagen, worden wij allemaal gedeporteerd.
Ik en de mensen van Georgië zijn u dankbaar voor uw steun aan ons land. Toen wij bang waren om in een isolement te geraken, sprong Europa in de bres voor onze normen en waarden. En juist dit Parlement heeft de stem van de moraliteit in Europa doen klinken. Wij zullen uw solidariteit niet vergeten.
Wij zijn getuige van het ontwaken van de fundamentele normen en waarden waaraan wij allen zo'n groot belang hechten. Wij kunnen nu, aan de hand van uw verklaring, constateren dat deze normen en waarden in Europa ook daadwerkelijk springlevend zijn.
Ik heb Litouwen bezocht na het Russische verbod op de invoer van Georgische wijn. Ik heb daar jonge Litouwse vrijwilligers gezien, inclusief studenten van de universiteiten van Vilnius en Kaunas, die samen met hun professoren in supermarkten het winkelend publiek vertelden dat zij Georgische wijn moesten kopen. Zij zeiden dat dit vrijheidswijn was en dat de Georgiërs een prijs voor hun vrijheid moesten betalen en onmiddellijk hulp nodig hadden. Klanten moesten daarom uit solidariteit met de Georgiërs wijn uit dat land kopen.
Het Poolse leger heeft bepaald dat er tijdens alle recepties van officieren uitsluitend Georgische wijn gedronken mag worden, en daar zijn wij dankbaar voor. Wij hebben geen wapens van het Poolse leger nodig want dit gebaar is op zich al een grote steun.
Het grootste gebaar van solidariteit is echter afkomstig uit Rusland zelf. De meest krachtige steun die wij hebben gekregen, komt in feite uit dat land. Ik ben geraakt door de Russen die hun stem hebben laten horen. Daar zijn talloze voorbeelden van. In veel delen van Rusland zijn gewone mensen de straat op gegaan met een gele ster op hun jas met de tekst "Ik ben een Georgiër”; in Moskou heeft een aantal directeuren van middelbare scholen gedreigd om alle leraren te ontslaan die lijsten met namen van Georgische scholieren aan de politie doorgaven - die directeuren namen daarbij het risico voor lief dat ze zelf op staande voet ontslagen zouden worden; in Sint Petersburg hebben taxichauffeurs geweigerd om instructies van de gemeenteraad uit te voeren om geen passagiers mee te nemen die er zelfs maar Georgisch uitzagen, of geen mensen te vervoeren naar een van de talloze Georgische restaurants in de stad. De taxichauffeurs dreigden zelfs met een staking als zij gedwongen zouden worden om die instructies uit te voeren.
Acties van individuele personen kunnen van grote invloed zijn. Ik was erg ontroerd door de opmerking van de beroemde Russische actrice Inna Churikova die onlang zei: "Is alles wat er misgaat aan de Georgiërs te wijten? Ik hou er niet van als men mij via de televisie probeert te hersenspoelen. Ik kan de resultaten hiervan nu al merken: de mensen keren zich tegen de Georgiërs en binnenkort zullen zij zich ook tegen de Armeniërs en anderen keren. Dit is schandalig. Ik wil de mensen vragen: waar zijn jullie mee bezig? Wordt wakker!” Wat een moed en vastberadenheid.
Staat u mij toe om nog een ander persoon voor het voetlicht te halen, namelijk de bekende Russische acteur Alexander Saladasky. Hij is thans een van de moderne Russische helden omdat hij uit protest tegen de Russische maatregelen het Georgische staatsburgerschap heeft aangevraagd.
Een andere moderne Russische en ook Europese held is Shurshadze, vroeger Shurshin geheten. Hij is een jonge student uit Sint Petersburg waarover ik in de kranten heb gelezen. Hij en een aantal medestudenten hebben als protest tegen het beleid van vreemdelingenhaat en haat in het algemeen hun achternaam veranderd en er de Georgische uitgang aan gegeven, in zijn geval is Shurshin dus veranderd in Shurshadze.
Wij putten allemaal inspiratie uit de houding van deze Russische burgers, die ervoor gekozen hebben om tegen een beleid in te gaan dat niet strookt met wat wij de Europese waarden noemen. Vanaf deze plaats in het Europees Parlement wil ik al deze mensen vandaag uit de grond van mijn hart bedanken.
Het doel van mijn komst hier vandaag is om u deelgenoot te maken van de Europese visie van Georgië. Een onderdeel van die visie is dat wij de Europese oplossingen van de eenentwintigste eeuw toepassen op de uitdagingen van deze tijd. Wij zijn een kleine democratie, en wij zijn ervan overtuigd dat ons land en onze regio zich alleen maar via en met Europa kunnen ontwikkelen tot betrouwbare en duurzame partners. Wij zijn onontkoombaar en onlosmakelijk met elkaar verbonden.
Via de Europese aanpak, die is gericht op verzoening en gebaseerd op wederzijdse belangen en gemeenschappelijke waarden, kunnen wij oplossingen aandragen die voor een allesomvattende samenleving zorgen die geen verliezers kent.
Om aan te tonen dat wij aan deze normen kunnen voldoen, wil ik u een aantal waarborgen en verduidelijkingen geven. In veel kringen wordt Georgië als een provocerend land aangemerkt, dat via geweld zijn territoriale integriteit probeert te herstellen. Ik kan u vertellen dat dit geheel bezijden de waarheid is. Wij hebben uitsluitend vreedzame bedoelingen. Wij weten immers wat oorlog is en hoe slachtoffers eruit zien omdat onze bevolking vandaag de dag ook nog steeds slachtoffers telt. Wij weten dan ook dat geweld geen oplossing biedt.
Ik heb mijn opleiding en carrière aan de mensenrechten gewijd, met name aan de rechten van minderheden. Mijn doctoraalscriptie aan het Noorse Instituut voor de mensenrechten ging over die rechten van minderheden en met name over de rechten van de mensen in Zuid-Ossetië en Abchazië. Op dit moment wonen er minder dan 40 000 etnische Abchaziërs in Abchazië en minder dan 20 000 etnische Osseten in Zuid-Ossetië. Ik geef u deze cijfers omdat het soms lijkt alsof wij het over honderden miljoenen mensen hebben. Het gaat echter slechts om een klein aantal mensen en dat is een reden temeer dat ik mij hun lot bijzonder aantrek. Ik weet hoe zij zich voelen. Enerzijds worden deze kleine groepen als pionnen in een groter schaakspel gebruikt, of beter gezegd als gijzelaars in een grotere politiek arena, door mensen met een eenzijdige, op weer opkomende imperialistische gevoelens gebaseerde visie. Anderzijds hebben zij grote en praktische problemen die ik helemaal kan begrijpen en waarmee ik mij volledig kan identificeren.
Ik ken hun problemen, en wij proberen om naar hun behoeften te luisteren en hieraan tegemoet te komen. Helaas hebben er nog veel mensen onder deze conflicten te lijden. Meer dan 300 000 etnische Georgiërs, joden, Grieken, Russen en Oekraïners zijn uit Abchazië verdreven. Zelfs nu nog maken wij mee dat de huizen van deze verdreven mensen door anderen worden bewoond en in veel gevallen illegaal worden verkocht. In dat verband heeft Otar Ioseliani, een van de beroemdste Georgisch-Franse filmmakers, als commentaar op de recente campagne onlangs opgemerkt dat de geschiedenis zich weer lijkt te herhalen en voor de tweede keer hetzelfde slachtoffer maakt. Hij verweet de wereld een gebrek aan daadkracht, net zoals er de eerste keer niets is ondernomen.
Hij zei hierover het volgende: "De Russische regering heeft allereerst in 1993 een etnische zuivering in Abchazië uitgevoerd, wat tot 500 000 vluchtelingen heeft geleid. De mensen die niet te voet door de hoge bergen konden ontsnappen, zijn afgeslacht door huurmoordenaars. Deze hebben het land geruïneerd en verwoest. En tussen twee haakjes, ook toen keek de wereld stilzwijgend toe”. Nu worden dezelfde mensen weer in de straten van Moskou opgepakt. Op weg naar het Europees Parlement kwam ik vanochtend twee mensen uit Abchazië tegen. Zij vertelden mij dat zij uit Rusland gedeporteerd waren en dat zij een politieman omgekocht hadden om naar Frankrijk uitgezet te worden. Het gebeurt allemaal dus weer opnieuw. De eerste keer was in 1993 en nu herhaalt de geschiedenis zich.
Dat is de pijnlijke nalatenschap die wij hebben geërfd. Deze keer mogen wij echter niet stilzwijgend toekijken. Wij hebben ook geen behoefte aan vergelding. De mensen in Ossetië en Abchazië zijn onze medeburgers. Staat u mij in dat verband toe om nogmaals te citeren uit de tijdloze woorden van Sir Oliver Wardrop die in zijn boek Kingdom of Georgia uit 1888 het volgende schreef: "Het is allereerst noodzakelijk om een gedachte uit het hoofd van de lezer te bannen die vrijwel overal in Europa opgeld doet en die wellicht de voornaamste oorzaak vormt van de apathie waarmee politici de Kaukasus bezien. Algemeen wordt aangenomen - zelfs door degenen die het land bezocht hebben - dat Transkaukasië door een groot aantal min of meer wilde stammen wordt bevolkt die alleen de twijfelachtige voordelen van de Russische overheersing gemeen hebben. Niets is minder waar. Studenten in de etnografie zouden zichzelf een genoegen kunnen doen door een uitgebreid onderzoek naar de oorsprong van de Khesuvar, de Svan, de Pshav, de Osseten (en de Abchazen). Voor ons is het echter voldoende dat wij beseffen dat al deze mensen, in ieder geval politiek gezien, Georgiërs zijn en al sinds de tijd van Willem de Veroveraar onder de Kartveliaanse koningen hebben gevochten”.
Georgië is een multi-etnisch land en ik ben van mening dat die diversiteit, die lappendeken, een van onze sterke punten is, geen zwak punt, maar een groot goed.
Ik ben er trots op dat ik nog maar een aantal dagen geleden een nieuwe school buiten Zuid-Ossetië, in het gebied onder onze controle, heb mogen openen waar in de Ossetische taal les wordt gegeven. Nu zijn er buiten Zuid-Ossetië twee keer zo veel etnische scholen waar in de Ossetische taal les wordt gegeven dan in Zuid-Ossetië zelf.
Wij zijn nog steeds een gecentraliseerde staat, maar wij staan absoluut open voor alle mogelijke regelingen om tegemoet te komen aan de behoeften van alle minderheden. Al die minderheden kunnen ook rekenen op een aanzienlijke mate van autonomie, zoals de minderheid in Zuid-Tirol en op veel andere plaatsen in Europa. Daarom is het onze taak om een nog grotere nadruk op vrede, rechtvaardigheid en verzoening te leggen en om te trachten om onze problemen via onderhandelingen en compromissen op te lossen. Alleen op deze manier kunnen al die regio's en de mensen die deze gebieden als hun thuis beschouwen op dezelfde welvaart en veiligheid rekenen als waarvan de overige inwoners van Georgië tegenwoordig kunnen genieten.
Een aantal mensen beweert dat onze separatistische problemen eigenlijk een puur interne Georgische kwestie zijn. Helaas is dat niet zo. De huidige geschillen bestaan nog steeds omdat zij gebaseerd zijn op hernieuwde territoriale claims - overblijfselen uit het Sovjettijdperk toen het oude rijk in elkaar stortte en de elite alles in het werk stelde om de verworven privileges en leengoederen te behouden. Generaals hebben oorlogen gevoerd om datsja's in Abchazië, omdat deze het belangrijkste particuliere bezit vormden in de Sovjettijd. Nu houden zij nog steeds uit alle macht vast aan hun datsja's.
De voor iedereen zichtbare strategie die in dit scenario wordt gehanteerd, bestaat uit het ondersteunen van de lokale vertegenwoordigers en het opwerpen van institutionele barricades voor bilaterale discussies en onderhandelingen. In dit scenario zijn de mensen en de toekomstige generaties die geboren worden in een klimaat van angst en haat, de grote verliezers.
De kern van mijn boodschap hier vanmiddag draait om verzoening, om openheid en om erkenning en bescherming van minderheidsrechten. Wij hebben niets aan oplossingen uit de negentiende of twintigste eeuw. Bij het beoordelen van deze uitdagingen doen wij een beroep op uw objectiviteit, op een afweging van uw en onze gerechtvaardigde belangen, en bovenal op uw gevoel voor "fair play”.
(FR) Dames en heren, mijn woorden berusten op de overtuiging dat we nu Europese oplossingen voor de eenentwintigste eeuw moeten bedenken, zodat we nooit meer getuige zullen zijn van de noodlottige antwoorden van de twintigste eeuw, waar het recht van de sterkste gold en waar kleine landen meedogenloos verscheurd werden door grotere landen.
Ik hoop dat mijn overtuiging en verantwoordelijkheid als democratisch bestuurder te herkennen zijn. Ik zal nooit zwijgen of lijdzaam toezien wanneer de democratie of de territoriale integriteit van mijn land ernstig in gevaar wordt gebracht. In een zo moeilijke situatie moet Georgië echter het hoofd koel houden en zich constructief opstellen. Dat is precies wat we gaan doen.
Ons doel is om onze politieke, sociale en economische hervormingen voort te zetten, hoe moeilijk deze ook mogen zijn, en om onze successen en vooruitgang te benutten voor het afgeven van een positieve boodschap.
In de jaren negentig zette Rusland een handelsblokkade in als wapen om de toetreding van de Baltische staten tot de Europese Unie tegen te houden, maar uiteindelijk hebben deze blokkades de heroriëntering van de Baltische economieën van het oosten naar het westen slechts versneld. Hetzelfde zal gelden voor Georgië.
Ik wil van deze gelegenheid gebruik maken om te pleiten voor nauwere banden tussen de Europese Unie en Georgië, met name door onze samenwerking in het kader van het nabuurschapsbeleid te consolideren, en door te zoeken naar manieren om deze relatie te verdiepen, zodat Georgië voor altijd een model wordt dat laat zien wat het Europese voorbeeld vermag. Wij zijn er klaar voor. Om dit te bereiken hebben we echter uw rechters, uw juristen, uw economen en uw veiligheidsdeskundigen nodig.
Wij willen een Georgië dat zijn grenzen bewaakt, zodat Europa zelf veiliger wordt. Met uw steun kunnen we de gevolgen van het huidige embargo te boven komen, met name als we de gelegenheid krijgen vrij handel te drijven met Turkije en samen met de Europese Unie in deze richting te gaan.
Bespaar ons een situatie waarin wij u om uw hulp moeten vragen, en laat ons handel drijven! Laten we de handen ineenslaan om onze territoriale geschillen te beslechten.
Ik heb Moskou en de leiders van de separatistische gebieden voorgesteld om de tafel te gaan zitten en een akkoord te bereiken. Wij hebben Europese hoofdsteden gevraagd hierbij aan te schuiven om het proces te vergemakkelijken. Het moment is gekomen om vertrouwen te wekken!
Samen met de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, de Verenigde Naties en de Europese Unie hebben we Zuid-Ossetië en Abchazië de grootst mogelijke vormen van onafhankelijkheid aangeboden, en ik herhaal dit voorstel vandaag tegenover u.
Laten wij die in het verleden allemaal oorlogsslachtoffers zijn geweest, vandaag bouwen aan een betere toekomst!
Het is niet in het belang van Europa, Rusland en de buurlanden van Europa om dit probleem voort te laten bestaan en na te laten een nieuw kader vast te stellen voor de nieuwe uitdagingen die zich aandienen.
Als we dus willen voorkomen dat separatisme om zich heen blijft grijpen, moeten we een nieuwe weg inslaan, een Europese weg, een weg die individuele overtuigingen koppelt aan zelfbestemming en territoriale integriteit. Dat is van cruciaal belang voor onze collectieve veiligheid. Samen kunnen we dat voor elkaar krijgen.
Sta mij toe om mijn betoog af te sluiten met nogmaals een opmerking van Robert Schuman: "Europa zal niet in één keer of op basis van één enkel plan tot stand komen. Europa zal worden opgebouwd uit concrete resultaten, die allereerst een feitelijke solidariteit dienen te creëren”. Naar mijn idee zien wij vandaag de eerste tekenen van die solidariteit. Die solidariteit is in ieder geval in dit Parlement aanwezig, en ze is aanwezig in onze harten en acties tijdens het gezamenlijke vervolg van onze reis.
(Spreker krijgt van het Parlement een staande ovatie)
De Voorzitter
(in het Georgisch) Hartelijk dank voor uw toespraak, mijnheer de president.
(Applaus)
Zoals u merkt is mijn Georgisch heel wat slechter dan uw Spaans. Dit is in ieder geval een manier om blijk te geven van het warme welkom dat het Europees Parlement u biedt.
Het Europees Parlement is een vriend van Georgië. Dat is gebleken in zijn recente resolutie, waarin het Parlement dringend verzoekt om stopzetting van de aanvallen op Georgische burgers. Bovendien hopen wij dat uw aanwezigheid en uw toespraak in het Europees Parlement zullen bijdragen aan de verbetering van de situatie in de betrekkingen tussen uw land en Rusland.
U kunt op ons rekenen, mijnheer de president. Didi madloba.
